کشف معبد ۲۰۰۰ ساله و گنجینه فراعنه در اعماق دریا

مجله اینترنتی باستان‌شناس | این شهر که در دوران باستان با نام «تونیس-هراکلیون» (Thonis-Heracleion) شناخته می‌شد، برای قرن‌ها بزرگ‌ترین بندر مصر در سواحل مدیترانه و دروازه اصلی ورود بازرگانان، سربازان مزدور و زائران به دلتای نیل بود.

اما در حدود قرن دوم پیش از میلاد، ترکیب فاجعه‌باری از بالا آمدن سطح دریا، زمین‌لرزه‌های شدید و امواج تسونامی پدیده‌ای به نام «روان‌گرایی خاک» را رقم زد. این پدیده سهمگین، بخشی ۱۱۰ کیلومتر مربعی از دلتای نیل را به طور کامل در خود بلعید و این شهر باشکوه را به اعماق آب فرستاد.

تونیس-هراکلیون سرانجام در سال ۲۰۰۰ میلادی توسط باستان‌شناس دریایی برجسته فرانسوی، فرانک گودیو (Franck Goddio) و تیمش در «مؤسسه اروپایی باستان‌شناسی زیر آب» (IEASM) دوباره کشف شد. اکنون در جدیدترین کاوش‌ها، این تیم از شگفت‌انگیزترین یافته‌های خود پرده برداشته است: خزانه یک معبد بزرگ، یک عبادتگاه یونانی ناشناخته و اشیایی باستانی که بیش از دو هزار سال زیر لایه‌های سختی از گل و لای دست‌نخورده باقی مانده بودند.

تونیس-هراکلیون؛ کلان‌شهر گمشده مصر باستان

پیش از آنکه اسکندریه به دستور اسکندر مقدونی در سال ۳۳۱ پیش از میلاد بنا شود، تونیس-هراکلیون محل تلاقی مصر با جهان مدیترانه بود. این شهر حدود ۲۵۰۰ سال پیش در دهانه شاخه «کانوپیک» رود نیل (بزرگ‌ترین و قابل‌کشتیرانی‌ترین شاخه نیل در باستان) پایه‌گذاری شد و بندرگاه اجباری برای تمام کشتی‌هایی بود که از سمت یونان می‌آمدند. تمام کالاهای وارداتی مثل روغن زیتون، شراب، نقره و سفال و همچنین تمام کالاهای صادراتی مصر باید از این گلوگاه عبور می‌کردند.

از زمان کشف دوباره این سایت باستانی، یافته‌های خیره‌کننده‌ای از دل آب بیرون کشیده شده است؛ از جمله ۶۴ فروند کشتی کاملاً سالم، ۷۰۰ لنگر، سکه‌های طلا و مجسمه‌های غول‌پیکری با ارتفاع ۵ متر. اما کشفیات اخیر، ابعاد کاملاً جدیدی از ثروت و مذهب در این شهر را آشکار کرده است.

خزانه معبد آمون؛ گنجینه‌ای مدفون زیر ۳ متر گل و لای

بخش مرکزی اکتشافات اخیر، به خزانه معبد بزرگ آمون تعلق دارد؛ سازه‌ای با اهمیت مذهبی و سیاسی بسیار بالا که فراعنه مصر برای دریافت عناوین قدرت خود به عنوان پادشاهان جهان، به آن قدم می‌گذاشتند. این معبد در جریان زلزله بزرگ اواسط قرن دوم پیش از میلاد، به درون کانال جنوبی شهر سقوط کرد. بلاک‌های سنگی عظیم آن به داخل آب افتادند و زیر لایه‌ای به ضخامت حدود ۳ متر از خاک رس سخت مدفون شدند. این لایه رسی، با وجود اینکه حاصل یک فاجعه بود، مانند یک محافظ طبیعی عمل کرد و این گنجینه را بیش از دو هزاره سالم نگه داشت.

باستان‌شناسان موفق شدند از زیر این سنگ‌های فروریخته، اشیای بسیار ارزشمندی را بیرون بکشند:

• جواهرات طلا و ستون دِژد (Djed): نماد باستانی پایداری و استقامت در مصر باستان که از سنگ لاجورد ساخته شده و متعلق به قرن پنجم پیش از میلاد است.
• ظروف آیینی از جنس نقره: نقره در مصر باستان فوق‌العاده کمیاب، گران‌بها و حتی ارزشمندتر از طلا شمرده می‌شد. کشف این ظروف نقره که برای نذر و فرایض مذهبی استفاده می‌شدند، نشان‌دهنده ثروت افسانه‌ای این معبد است.
• ظروف آلاباستری (مرمر گچی): ظروفی بسیار ظریف که برای نگهداری عطرها و روغن‌های مقدس به کار می‌رفتند.

سازه‌های چوبی زیرزمینی؛ معجزه‌ای ۲۵۰۰ ساله

یکی از کشفیات ساختاری مهم این فصل از کاوش‌ها، نمایان شدن تیرها و ستون‌های چوبی بسیار سالمی در عمق چند متری زیر کف معبد است که قدمت آن‌ها به قرن پنجم پیش از میلاد بازمی‌گردد. بقایای مواد ارگانیک مانند چوب معمولاً در محیط‌های مرطوب به سرعت تجزیه می‌شوند، اما محیط بدون اکسیژن (آنائوربیک) و لایه ضخیم خاک رس در این منطقه، چوب‌ها را با وفاداری بالایی به همان شکل اولیه حفظ کرده است. این سازه‌ها نشان می‌دهند که پیش از ساخت معبد اصلی، فاز دیگری از معماری در این مکان وجود داشته است.

کشف معبد یونانی آفرودیت؛ نمادی از یک شهر چندفرهنگی

در شرق معبد آمون، تیم باستان‌شناسی موفق به کشف یک عبادتگاه یونانی متعلق به آفرودیت (ایزدبانوی عشق و زیبایی یونان) شد. در این مکان، ظروف برنزی و سفالی وارداتی متعددی کشف شد. این یافته ثابت می‌کند که یونانیان (که در دوران فراعنه دودمان بیست و ششم یا ساییس اجازه تجارت و سکونت در این شهر را داشتند) عبادتگاه‌های اختصاصی خود را برپا کرده بودند.

در میان اشیای برنزی این معبد، یک ظرف ظریف برای ریختن مایعات به شکل اردک (متعلق به قرن چهارم پیش از میلاد) و یک دست نذری برنزی که احتمالاً از قبرس به این معبد هدیه شده بود، توجه باستان‌شناسان را به خود جلب کرده است. این کشف نشان می‌دهد تونیس-هراکلیون یک کلان‌شهر بین‌المللی و پویا بوده که بازرگانان و سربازان یونانی در کنار اکثریت مصری، سنت‌های مذهبی خود را حفظ کرده بودند. همچنین سلاح‌های یونانی کشف شده در دهانه رود نیل، حضور سربازان مزدور یونانی را که برای دفاع از دروازه‌های مصر استخدام شده بودند، تایید می‌کند.

فناوری‌های نوین؛ کلید گشایش رازهای تاریک اعماق

بخش عمده‌ای از این موفقیت بزرگ، مدیون فناوری‌های نوین ژئوفیزیکی است که توسط موسسه IEASM توسعه یافته‌اند. باستان‌شناسی سنتی زیر آب متکی بر بررسی‌های چشمی و حفاری‌های دستی است که در مواجهه با لایه‌های ضخیم و سخت رس بسیار کند پیش می‌رود. اما فناوری‌های جدید تصویربرداری ژئوفیزیکی به دانشمندان این امکان را می‌دهد که حفره‌های زیرزمینی، اشیای فلزی و مواد ارگانیک مدفون را پیش از آغاز هرگونه خاک‌برداری فیزیکی، به دقت نقشه‌برداری کنند.

سخن پایانی: تونیس-هراکلیون به آرامی محو نشد؛ این شهر در چنگال یک رویداد ناگهانی و سهمگین اسیر شد که توانست یک تمدن ساحلی را زیر ۳ متر گل دفن کند. اما همان فاجعه‌ای که پایان‌بخش حیات شهر بود، دلیل اصلی جاودانگی و حفظ آن شد. دریا همه چیز را گرفت، اما از همه چیز به خوبی محافظت کرد تا امروز تکه‌ای از دنیای باستان، از ظرف برنزی یک بازرگان یونانی تا ظروف نقره ساحران مصری، دوباره به آفتاب سلام کنند.