- بازنگری در تاریخ هنر و سفالگری خاورمیانه؛ ۳ هزار سال زودتر از تصور پیشین
- رازگشایی از ۱۵۴ دستسازه گلی در نخستین روستاهای یکجانشین فرهنگ ناتوفی
- قدیمیترین شواهد رنگآمیزی با لعاب گلی (آنگوب)
- کشف اثر انگشت کودکان و بزرگسالان؛ سندی از آموزش مستقیم میاننسلی
- پرندگان، غزالها و آغاز قصهگویی در جهان باستان
- مجسمهسازی به مثابه کلاس درس و روایتگری
کشف و بررسی میکروسکوپی اثر انگشتهای بهجامانده روی پیکرکهای گلی ۱۵ هزار ساله در منطقه شام (جنوب غرب آسیا)، حقیقتی شگفتانگیز را از زندگی جوامع پیش از تاریخ فاش کرده است: بسیاری از این تندیسهای کوچک توسط کودکان ساخته شدهاند. یافتههای تازه باستانشناسان روی بیش از ۱۵۰ دستسازه گلی نشان میدهد که هزاران سال پیش از ابداع کشاورزی، کودکان جوامع شکارچی-گردآورنده با شکل دادن به گل رس و ساخت مجسمههای حیوانات و انسانها، مهارتهای زندگی و شناخت طبیعت را از بزرگترهای خود میآموختند.
بازنگری در تاریخ هنر و سفالگری خاورمیانه؛ ۳ هزار سال زودتر از تصور پیشین
بررسی بیش از ۱۵۰ شیء گلی کشفشده در سه محوطه باستانی در خاورمیانه، فرضیات پیشین باستانشناسان درباره آغاز هنر نمادین در این منطقه را دگرگون کرده است. این شواهد نشان میدهد که کودکان احتمالاً هزاران سال پیش از شکلگیری نخستین روستاهای کشاورز، گل رس را به شکل پیکرکهای حیوانی درمیآوردند. به باور پژوهشگران، ساخت این اشیاء گلی نقش مهمی در فرآیند آموزش و یادگیری کودکان پیش از تاریخ ایفا میکرده است.
در اروپا و شرق آسیا، استفاده از گل پخته و سفال به بیش از ۲۰ هزار سال پیش بازمیگردد. با این حال، دیرینهشناسان و باستانشناسان تا پیش از این تصور میکردند که سفالگری و بیان هنری پیشرفته، حدود ۱۱ هزار سال پیش و همزمان با ظهور کشاورزی در دوره نوسنگی به خاورمیانه راه یافته است.
کشف جدید نشان میدهد که فناوری کار با گل رس و بیان هنری، هزاران سال زودتر از آنچه پیشتر تصور میشد در خاورمیانه رواج داشته است. این پیکرکها که بین ۱۲ هزار تا ۱۵ هزار سال قدمت دارند، تاریخ استفاده نمادین از گل رس در جنوب غرب آسیا را دستکم ۳ هزار سال به عقب میبرند.
رازگشایی از ۱۵۴ دستسازه گلی در نخستین روستاهای یکجانشین فرهنگ ناتوفی

تیم پژوهشی به سرپرستی دکتر لوران داون (Laurent Davin) از دانشگاه عبری اورشلیم، در مطالعه جدید خود ۱۵۴ شیء گلی را که در سه محوطه باستانی «عین ملاحه» (Eynan-Mallaha)، «تراس هایونیم» (Hayonim Terrace) و «تراس الواد» (el-Wad Terrace) در کوه کرمل کشف شده بودند، مورد واکاوی قرار دادند. این دستسازهها متعلق به «فرهنگ ناتوفی» (Natufian culture) هستند؛ مردمانی شکارچی-گردآورنده که حدود ۱۵ هزار سال پیش در دوره فراپارینهسنگی، نخستین روستاهای دائمی و یکجانشین جهان را بنیان نهادند.
دکتر لوران داون، نویسنده اصلی این پژوهش، توضیح میدهد که جنوب غرب آسیا از نظر بیان نمادین در دوره پارینهسنگی نوین (Upper Paleolithic) تفاوت بسیار زیادی با قاره اروپا داشته است. به گفته داون، در این دوره در جنوب غرب آسیا هیچگونه هنر غارنگارهای دیده نمیشود، تنوع زیورآلات شخصی بسیار محدود است و تا پیش از این نیز هیچ پیکرکی از آن دوران یافت نشده بود.
با آغاز یکجانشینی در فرهنگ ناتوفی، تحولی بنیادین در ساختارهای اجتماعی و ارتباط انسان با محیط طبیعی پیرامونش رخ داد. از میان ۱۵۴ شیء گلی بررسیشده در این پژوهش، ۱۳۹ مورد شامل قطعات استوانهای کوچک (احتمالاً بخشهایی از بدن یا اندامهای پیکرکهای شکسته) و ۱۵ مورد شامل پیکرکهای قابل شناسایی از صورت و بدن انسان، پرندگان و پستانداران است.
قدیمیترین شواهد رنگآمیزی با لعاب گلی (آنگوب)
بررسیهای آزمایشگاهی نشان داد که سازندگان این تندیسها، مهارت بالایی در شناخت مواد و حرارت دادن به گل داشتهاند. پژوهشگران روی چندین پیکرک، بقایای رنگ قرمز از جمله شواهدی از تکنیک «آنگوب» (Engobe) یا پوشش گلی رنگی را شناسایی کردند که در آن، لایهای نازک از دوغاب گل رنگی (اخرا) پیش از پخت روی سطح شیء کشیده میشد. یکی از این پیکرکها که ۱۵ هزار سال قدمت دارد، قدیمیترین سند شناختهشده از کاربرد این تکنیک رنگآمیزی در تاریخ باستان به شمار میرود.
کشف اثر انگشت کودکان و بزرگسالان؛ سندی از آموزش مستقیم میاننسلی

بخش شگفتانگیز این پژوهش زمانی رقم خورد که محققان به سراغ تحلیل میکروسکوپی خطوط و شیارهای اثر انگشتهای ثبتشده در گل نرم رفتند. نتایج نشان داد که بخش عمدهای از این آثار به کودکان و نوجوانان، از جمله کودکانی با سن کمتر از ۱۰ سال، تعلق دارد.
جایگاه قرارگیری این اثر انگشتها ثابت میکند که کودکان صرفاً تماشاگر نبودهاند و بهطور تصادفی به گل دست نزدهاند؛ بلکه بهصورت کاملاً فعال در شکلدهی، مدلسازی و حتی رنگآمیزی پیکرکها مشارکت داشتهاند.
در یکی از موارد استثنایی، روی پشت یک پیکرک انسانی سبکپردازیشده (انتزاعی)، دو اثر انگشت همپوشان شناسایی شد:
- اثر انگشت نخست: متعلق به یک فرد بزرگسال (احتمالاً یک زن جوان) که در لایه زیرین قرار دارد.
- اثر انگشت دوم: متعلق به کودکی نابالغ که دقیقاً روی اثر انگشت فرد بزرگسال ثبت شده است.
این توالی حرکات در گل خیس هنگام ساخت مجسمه، یکی از نادرترین شواهد مستقیم باستانشناسی از «انتقال دانش میاننسلی» و آموزش عملی (استاد-شاگردی یا مادر-فرزندی) در جوامع پیش از تاریخ است؛ لحظهای که در آن، یک فرد بزرگسال شیء گلی را در حین ساخت به دست کودک سپرده تا نحوه شکل دادن به آن را بیاموزد.
پرندگان، غزالها و آغاز قصهگویی در جهان باستان
در میان ۱۵ پیکرک قابل تشخیص، پرندگان با ۱۱ نمونه پرتکرارترین موضوع هنری هستند. چهار نمونه دیگر شامل دو پیکرک انسانی، یک غزال و یک پستاندار دیگر است. برخی از پرندگان به شکل ساده طراحی شدهاند، اما در برخی دیگر، جزئیات بالها، دم و پرها با دقت حکاکی و برجستهسازی شده است.
بررسیهای جانورباستانشناسی نشان میدهد که بیشتر این پرندگان، گونههای آبزی مانند اردک و غاز یا پرندگان شکاری را به تصویر میکشند. نکته قابل تامل این است که در چندین پیکرک، سر پرنده به سمت پایین خم شده و به طرف چپ چرخیده است؛ حالتی که به گفته پژوهشگران، دقیقاً رفتار جفتگیری و اظهار عشق (Courting behavior) اردکها در فصل تولیدمثل را بازنمایی میکند.
مجسمهسازی به مثابه کلاس درس و روایتگری
به باور محققان، بازنمایی دقیق رفتار حیوانات نشان میدهد که این پیکرکها صرفاً اشیایی تزئینی یا اسباببازیهای ساده نبودهاند. این آثار ابزاری آموزشی برای انتقال دانش بومشناختی درباره رفتار حیوانات، تغییرات فصلی و شناخت محیط زیست به نسل جدید بودهاند.
دکتر لوران داون در جمعبندی یافتههای این پژوهش که در نشریه علمی PLOS ONE منتشر شده است، میگوید:
«به بیان ساده، شاید بتوانیم اینطور فکر کنیم که مهمترین جنبه یادگیری کودکان در آن دوران، صرفاً خودِ عملِ ساختن پیکرکها نبوده، بلکه قصهگویی و روایت داستانهایی بوده است که درباره این پرندگان و دنیای طبیعت در حین ساخت مجسمهها برای آنها بازگو میشده است.»
نتیجهگیری: کشف اثر انگشت کودکان بر روی پیکرکهای گلی ۱۵ هزار ساله فرهنگ ناتوفی در شام، نهتنها تاریخ آغاز هنر سفالگری و بیان نمادین با گل رس در خاورمیانه را سه هزار سال به عقب میبرد، بلکه پنجرهای نو به سوی درک جایگاه کودکان در جوامع عصر حجر میگشاید. این یافتهها ثابت میکنند که هزاران سال پیش از پیدایش کشاورزی و خط، نخستین جوامع یکجانشین از هنر مجسمهسازی و قصهگویی به عنوان روشی کارآمد برای آموزش مفاهیم طبیعی، رفتارشناسی حیوانات و انتقال میراث فرهنگی به فرزندان خود بهره میبردند.

















ارسال دیدگاه