- نگاه بندهش به آفرینش؛ چرا عناصر طبیعت مقدس بودند؟
- ۱. دوره هخامنشی: آرامگاههای صخرهای و آتشدانهای سلطنتی
- شواهد باستانشناختی در عصر هخامنشی
- ۲. دوره اشکانی: تابوتهای سفالی لعابدار و تداوم سنتهای کهن
- شواهد باستانشناختی در عصر اشکانی
- ۳. دوره ساسانی: اوج قانونمندی آیینی در چهارطاقیها و استودانها
- شواهد باستانشناختی در عصر ساسانی
- جدول مقایسهای: بازتاب باورهای «بندهش» در باستانشناسی سه دوره
- میراث بندهش؛ پیوند محیطزیست و معنویت در باستانشناسی ایران
چرا پادشاهان هخامنشی آرامگاههای خود را در دل صخرههای مرتفع میتراشیدند؟ چرا اشکانیان پیکر مردگان را در تابوتهای سفالی لعابدار میگذاشتند و ساسانیان استودانهای سنگی و آتشکدههای چهارطاقی میساختند؟ پاسخ این پرسشهای باستانشناختی در یکی از کهنترین متون پهلوی یعنی کتاب «بُندَهِش» نهفته است. بر پایه کیهانشناسی بندهش، عناصر گیتی (آتش، آب و خاک) آفریدههای مقدس هرمزد هستند و انسان موظف است در زندگی و مرگ، پاکی آنها را پاس بدارد. در این مقاله از مجله اینترنتی باستانشناس، ردپای این باور هزارساله را از لابهلای سطور بندهش تا شواهد باستانشناختی سه امپراتوری بزرگ ایران دنبال میکنیم.
نگاه بندهش به آفرینش؛ چرا عناصر طبیعت مقدس بودند؟
کتاب بندهش (بهمعنای «آفرینش آغازین») که تدوین نهایی آن در اواخر دوره ساسانی و قرون نخستین اسلامی صورت گرفته، چکیده باورهای ایرانیان باستان از دوران کهن تا پایان عصر ساسانی است. در بخشهای نخستین این کتاب (فصلهای مربوط به آفرینش گیتی و چگونگی نبرد هرمزد و اهریمن)، جهان مادی سنگر مقدم مبارزه با تاریکی و تباهی معرفی میشود.
در جهانبینی بندهش، عناصر طبیعت صرفاً مواد بیجان نیستند، بلکه هر کدام نماینده و کالبد مادی یکی از امشاسپندان (جاودانان مقدس) در جهان خاکیاند:
- زمین و خاک: در پناه امشاسپند سپندارمذ (فروتنی و بردباری مقدس).
- آبها: در پناه امشاسپند خرداد و ایزدبانو اردویسور آناهیتا.
- آتش: در پناه امشاسپند اردیبهشت (بهترین راستی و قانون کیهانی).
در فصل هجدهم بندهش (درباره چگونگی آتشها)، از سه آتشکده بزرگ و اساطیری ایران باستان یعنی آذر فرنبغ، آذر گشنسب و آذر برزینمهر یاد میشود که از آغاز آفرینش برای پاسبانی از جهان پدید آمدهاند. بر پایه این باور، خاموش کردن یا آلودن آتش، گلآلود کردن و نجس کردن آبهای روان، و دفن مستقیم جسد بیجان در دل خاک، یاری رساندن به اهریمن و آسیب زدن به آفرینش پاک هرمزد به شمار میرفت.
۱. دوره هخامنشی: آرامگاههای صخرهای و آتشدانهای سلطنتی
هرچند تدوین مکتوب بندهش به روزگار متأخرتر بازمیگردد، شواهد باستانشناختی و گزارشهای مورخان یونانی (همچون هرودوت و استرابون) نشان میدهد که ریشههای این باور در دوره هخامنشی کاملاً جاری بوده است.
شواهد باستانشناختی در عصر هخامنشی
- پرهیز از تماس مستقیم جسد با خاک: آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد بر فراز شش طبقه پلکان سنگی ساخته شد تا پیکر مومیایی یا پوشیده در موم، هیچ تماسی با خاک زنده نداشته باشد. از زمان داریوش بزرگ به بعد، شاهان هخامنشی در نقش رستم و تخت جمشید گورهای دخمهای را در سینه صخرههای سنگی تراشیدند تا خاک سپندارمذ از آلودگی مصون بماند.
- پاسداشت آتش مقدس: در نقشبرجستههای بالای آرامگاههای صخرهای نقش رستم، شاه هخامنشی در برابر آتشدان (آتشگاه) ایستاده و دست به نیایش برداشته است. کشف پایههای آتشدانهای سنگی در پاسارگاد و دهانه غلامان سیستان، گواه جایگاه محوری آتش در آیینهای رسمی این دوره است.
- تقدس آبها: هرودوت تصریح میکند که ایرانیان در آب رودخانهها دست و صورت نمیشستند و هیچ زباله یا ناپاکی در آن نمیریختند. در کتیبههای اردشیر دوم هخامنشی نیز نام آناهیتا (ایزدبانوی آبهای پاک) در کنار اهورامزدا و میترا ثبت شده است.
۲. دوره اشکانی: تابوتهای سفالی لعابدار و تداوم سنتهای کهن
در دوره اشکانی (پارتی)، با وجود تساهل مذهبی و نفوذ هنر هلنیستی، هسته اصلی باورهای ایرانی که بعدها در بندهش مکتوب شد، با قدرت ادامه یافت. اشکانیان در واقع حلقه پیوند سنتهای دینی هخامنشی با ساختار رسمی مذهبی دوره ساسانی بودند.
شواهد باستانشناختی در عصر اشکانی
- تابوتهای سفالی لعابدار و خمرهای: باستانشناسان در کاوشهای شوش، کنگاور، همدان و بینالنهرین به صدها تابوت سفالی (غالباً به شکل وان یا چکمه) برخورد کردهاند که با لعاب ضخیم آبی یا سبز پوشیده شدهاند. این لعاب ضدآب، دقیقاً کارکردی آیینی داشت تا شیرابه جسد به درون خاک و سفرههای آب زیرزمینی نفوذ نکند.
- پرستشگاههای آب و آتش: ساخت نیایشگاههای مرتبط با ایزدبانوی آبها (همچون بنای عظیم کنگاور یا نیایشگاههای بیشاپور و شوش) و همچنین نقش آتشدان بر پشت سکههای شاهان اشکانی (از دوره بلاش یکم به بعد)، نشاندهنده رسمیت یافتن دوباره آیین آتشهای مقدس و گردآوری متون اوستایی در این دوران است.
- کوهخواجه سیستان: بقایای آتشکده و معماری آیینی کوهخواجه در دریاچه هامون (که در سنت زرتشتی و بندهش جایگاهی مقدس دارد)، پیوند عمیق اشکانیان با جغرافیای مقدس ایران را آشکار میسازد.
۳. دوره ساسانی: اوج قانونمندی آیینی در چهارطاقیها و استودانها
در دوره ساسانی، آموزههای مندرج در بندهش به قانون رسمی کشور تبدیل شد. موبدان ساسانی با تکیه بر متون اوستایی و تفاسیر پهلوی (زند)، سختگیرانهترین ضوابط را برای حفظ پاکی آب، خاک و آتش وضع کردند که بازتاب آن در سراسر فلات ایران قابل مشاهده است.
شواهد باستانشناختی در عصر ساسانی
- استودانها (استخواندانها): در دوره ساسانی، آیین خورشیدنگری (قرار دادن جسد بر بلندیهای سنگی تا گوشت آن خورده شود و سپس جمعآوری استخوانهای پاکشده در حفرههای سنگی یا ظروف سفالی به نام استودان) به اوج رسید. استودانهای سنگی در نقش رجب، نقش رستم، کازرون و سیراف، گواه عینی اجرای دقیق قوانین بندهش و وندیداد برای نیالودن خاک هستند.
- آتشکدههای چهارطاقی و سه آتش بزرگ بندهش: بندهش به تفصیل از سه آتشکده بزرگ طبقات سهگانه جامعه (موبدان، ارتشتاران و کشاورزان) سخن میگوید. کاوشهای باستانشناسی در تخت سلیمان (آذر گشنسب) در آذربایجان و کاریان/فیروزآباد (آذر فرنبغ) در فارس، همنشینی شگفتانگیز آتشکده و دریاچه/چشمه آب مقدس را در یک مجموعه معماری نشان میدهد؛ ترکیبی که تجسم عینی ستایش همزمان آتش و آب در بندهش است.
جدول مقایسهای: بازتاب باورهای «بندهش» در باستانشناسی سه دوره
| محور اعتقادی در بندهش | بازتاب در دوره هخامنشی | بازتاب در دوره اشکانی | بازتاب در دوره ساسانی |
| پاسداشت خاک (سپندارمذ) از آلودگی جسد | گورهای صخرهای (نقش رستم)، آرامگاههای سنگی پلکانی (پاسارگاد) و موماندود کردن اجساد | استفاده گسترده از تابوتهای سفالی با لعاب ضخیم نفوذناپذیر و گورهای خمرهای | گسترش دخمهها و استودانهای سنگی و سفالی برای نگهداری استخوانهای جداشده از گوشت |
| تقدس آتش (اردیبهشت) و آتشهای بهرام | آتشدانهای سنگی در فضای باز (پاسارگاد) و نقشبرجسته نیایش در برابر آتش | نقش آتشدان بر پشت سکههای اشکانی و نیایشگاههای کوهخواجه و نسا | ساخت صدها چهارطاقی و رونق سه آتشکده بزرگ (آذر گشنسب، فرنبغ و برزینمهر) |
| پاکی آب (خرداد / آناهیتا) | کتیبههای اردشیر دوم در ستایش آناهیتا و قوانین سختگیرانه عدم آلودن رودخانهها | ساخت نیایشگاههای ویژه آناهیتا و احترام به چشمههای مقدس | ساخت آتشکدهها در کنار چشمهها و دریاچهها (تخت سلیمان و نیایشگاه آناهیتا در بیشاپور) |
میراث بندهش؛ پیوند محیطزیست و معنویت در باستانشناسی ایران
مطالعه تطبیقی متن بندهش با یافتههای باستانشناختی نشان میدهد که معماری و آیینهای ایران باستان، زاییده تصادف یا صرفاً سلیقه هنری نبودهاند؛ بلکه هر ستون، هر گور صخرهای و هر چهارطاقی، پاسخی معمارانه به یک دغدغه عمیق کیهانشناختی بوده است. ایرانیان باستان در طول بیش از هزار سال (از هخامنشیان تا ساسانیان)، خود را خویشاوند و نگهبان طبیعت میدانستند و بر این باور بودند که نجات جهان از اهریمن، از مسیر پاک نگه داشتن آب، خاک، باد و آتش میگذرد؛ سنتی که امروزه میتواند بهعنوان یکی از کهنترین منشورهای حفاظت از محیطزیست در تاریخ بشر بازخوانی شود.

















ارسال دیدگاه