کشف پل آجری، کتیبه شاهی و کانال آب در شهر ۳۸۰۰ساله لارسا

تیم مشترکی از باستان‌شناسان فرانسوی و عراقی در جریان کاوش‌های محوطه باستانی «لارسا» (Larsa) در جنوب عراق، موفق به کشف بقایای یک پل ۳۸۰۰ساله بابلی شدند که در روزگار باستان بر روی یک کانال بزرگ آب ساخته شده بود. این سازه مهندسی که در یکی از مهم‌ترین قطب‌های سیاسی و اقتصادی دوره بابِل قدیم قرار دارد، به دلیل داشتن پایه‌های ساخته‌شده از آجر پخته و کشف آجری کتیبه‌دار با نام «سین‌ایدینام» (Sin-iddinam)، پادشاه باستانی لارسا، توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. با ادامه کاوش‌ها در این محوطه، باستان‌شناسان امیدوارند به جزئیات تازه‌ای درباره شبکه حمل‌ونقل درون‌شهری و سیستم‌های پیشرفته مدیریت آب در تمدن میان‌رودان (بین‌النهرین) دست یابند.

آغاز فصل تازه کاوش‌ها در تل السنکره (شهر باستانی لارسا) هیئت دولتی آثار باستانی و میراث فرهنگی عراق، نتایج جدیدترین فصل کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه لارسا — که امروزه با نام محلی «تل السنکره» (Tell es-Senkereh) در استان ذی‌قار شناخته می‌شود — را منتشر کرد. این پروژه توسط هیئت باستان‌شناسی فرانسه به سرپرستی «رژیس واله» (Régis Vallet) و با همکاری مستقیم کارشناسان عراقی در حال انجام است.

تمرکز اصلی این تیم، بررسی و خاک‌برداری از پلی باستانی است که بر روی «کانال بزرگ» در بخش شرقی این شهر کهن قرار دارد. به گفته مقامات میراث فرهنگی عراق، کاوش‌های جاری درک بسیار دقیق‌تری از زیرساخت‌های شهری و مهندسی این کلان‌شهر باستانی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

پل پادشاه سین‌ایدینام؛ پیوند مهندسی آب و قدرت سیاسی

«سین‌ایدینام» در فاصله سال‌های ۱۸۴۹ تا ۱۸۴۳ پیش از میلاد بر شهر لارسا فرمانروایی می‌کرد. او که فرزند پادشاه «نور-ادد» (Nur-Adad) بود، در دوران کوتاه سلطنت خود، علاوه بر لشکرکشی‌های نظامی، ساخت معابد، دیوارهای دفاعی و حفر کانال‌های آب را در اولویت برنامه‌های عمرانی کشور قرار داد.

در یکی از کتیبه‌های سلطنتی به‌جامانده از این پادشاه، به لایروبی و مرمت کانالی متصل به رود دجله اشاره شده است؛ سندی که نشان می‌دهد سین‌ایدینام مدیریت منابع آب را یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای پادشاهی خود می‌دانست. اکنون کشف آجرهایی با مهر و کتیبه او در ساختار پل لارسا، اهمیت این سازه را در چارچوب پروژه‌های زیربنایی این پادشاه دوچندان می‌کند.

ویژگی‌های معماری سازه B69 و لایه‌نگاری پل

کانال بزرگی که از قلب شهر لارسا عبور می‌کرد، حدود ۲۲ متر عرض داشت و این پل به‌عنوان یک شاهراه حیاتی، دو سوی این آبراهه عریض را به یکدیگر متصل می‌ساخت. باستان‌شناسان این سازه را که در نزدیکی زیگورات اصلی شهر واقع شده است، با کد علمی «B69» نام‌گذاری کرده‌اند.

پژوهشگران فرانسوی نخستین بار در جریان بررسی‌های میدانی سال ۲۰۱۹ موفق به شناسایی آثار این پل شدند و در سال ۲۰۲۱ کاوش‌های هدفمندی را برای بررسی پایه‌های آن آغاز کردند. بر اساس بیانیه وزارت فرهنگ فرانسه، این تیم در حال حاضر مشغول بررسی سیستماتیک شبکه کانال‌های آب باستانی لارسا و سازه‌های معماری وابسته به آن‌هاست.

کشف آجر کتیبه‌دار و مراحل بازسازی سازه

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این کاوش، کشف یک آجر کتیبه‌دار مزین به نام پادشاه سین‌ایدینام است. از آنجا که دوره حکومت این پادشاه به‌طور دقیق مشخص است (۱۸۴۹ تا ۱۸۴۳ پ.م)، این یافته ارزشمند به باستان‌شناسان کمک می‌کند تا دست‌کم یکی از مراحل ساخت یا بازسازی پل را با دقت بالا تاریخ‌گذاری کنند. داده‌های منتشرشده توسط «فرهنگستان کتیبه‌ها و ادبیات فرانسه» (Académie des Inscriptions et Belles-Lettres) تأیید می‌کند که این آجر کتیبه‌دار در بخش بالاییِ پایه شرقی پل کشف شده است.

علاوه بر این، بررسی‌های باستان‌شناختی نشان می‌دهد که این پل در یک مرحله واحد ساخته نشده است. گزارش‌های کاوش حاکی از وجود مراحل متوالی ساخت‌وساز و مرمت در پایه‌های آجری پل است. این شواهد ثابت می‌کند که پل و زیرساخت‌های کانال پیرامون آن، در طول زمان و متناسب با نیازهای متغیر شهروندان، بارها بازسازی و سازمان‌دهی مجدد شده‌اند.

شبکه کانال‌های آب و حیات شهری در میان‌رودان باستان

در آغاز هزاره دوم پیش از میلاد، لارسا یکی از مهم‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهرهای جنوب میان‌رودان به شمار می‌رفت. این شهر با وسعتی نزدیک به ۲۰۰ هکتار، یک مرکز سیاسی قدرتمند بود که از طریق شبکه‌ای پیشرفته از کانال‌های آب، با زمین‌های کشاورزی پیرامون و سایر سکونتگاه‌های منطقه ارتباط داشت.

در جریان مطالعات میدانی که از سال ۲۰۱۹ از سر گرفته شد، پژوهشگران فرانسوی خط حصار و دیوار دفاعی شهر لارسا را به طول تقریبی ۵.۴ کیلومتر شناسایی کردند. آن‌ها همچنین موفق شدند نقشه صدها کانال آب را در داخل و اطراف شهر ترسیم کنند. این پژوهش‌ها به کشف چندین حوضچه ذخیره آب و یک محوطه بندری در لبه جنوبی شهر نیز منجر شد.

راهکارهای مهندسی برای غلبه بر موانع آبی

اطلاعات منتشرشده توسط واحد پژوهشی «مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه» (CNRS) تأکید می‌کند که درک سیستم کانال‌کشی، کلید اصلی شناخت ساختار شهری لارسا است. این آبراهه‌ها نه‌تنها تولیدات کشاورزی را تغذیه می‌کردند، بلکه بخش جدایی‌ناپذیری از شبکه حمل‌ونقل و فعالیت‌های تجاری شهر بودند.

پل ساخته‌شده بر روی کانال بزرگ، نمونه درخشانی از این سیستم مهندسی است. موقعیت مکانی و معماری آجری این پل به پژوهشگران نشان می‌دهد که مهندسان باستان چگونه راهکارهای پیشرفته‌ای را به کار می‌بردند تا وجود آبراهه‌های عریض، مانعی برای تردد روزمره مردم در داخل شهر ایجاد نکند.

سازه‌های یادمانی و کاخ‌های کشف‌شده در کاوش‌های لارسا

این پل تنها بخشی از پژوهش‌های مشترک تیم فرانسوی-عراقی در لارسا است. در فصل‌های پیشین، باستان‌شناسان سیستم دفاعی شهر، بناهای یادمانی و اقامتگاه‌های نخبگان را بررسی کرده بودند. در آخرین گزارش هیئت آثار باستانی عراق، به کشف یک دروازه شهری و بنایی اشاره شده است که گمان می‌رود به یکی از شخصیت‌های برجسته سیاسی و مذهبی شهر تعلق داشته است.

معبد اِبابار (Ebabbar) و اقامتگاه کاهنان بانو

یکی از بزرگ‌ترین سازه‌هایی که توسط تیم فرانسوی در دست بررسی است، در نزدیکی «معبد ابابار» (Ebabbar Temple) — نیایشگاه اختصاصی «شَمَش» (Shamash)، ایزد خورشید — قرار دارد.

پژوهشگران احتمال می‌دهند این مجموعه عظیم که مساحتی حدود ۷۲۵۰ متر مربع را پوشش می‌دهد، بنای «گیپار» (Gipar) باشد؛ ساختمانی که به‌عنوان معبد-اقامتگاهِ کاهنانِ بانوی ایزد شمش کاربرد داشته است، هرچند شناسایی قطعی آن نیازمند کاوش‌های بیشتر است.

کشف بایگانی الواح گلی یک مقام بلندپایه

در بخش دیگری از شهر، باستان‌شناسان بقایای یک اقامتگاه بزرگ اشرافی را شناسایی کردند که حاوی بایگانی مهمی از الواح گلی مرتبط با فردی به نام «اِتِلوم» (Etellum)، یکی از مقامات بلندپایه دولتی، بود. این یافته‌ها داده‌های حیاتی و دست‌اولی را برای تحلیل روابط میان مدیریت سیاسی، نهادهای مذهبی و زندگی شهری در لارسا فراهم می‌آورد.

در حال حاضر، خاک‌برداری روی پل کانال بزرگ همچنان ادامه دارد. به گفته مقامات عراقی، باستان‌شناسان تاکنون حدود نیمی از این سازه را از دل خاک بیرون آورده‌اند و کاوش در نیمه باقی‌مانده، جزئیات کامل‌تری از پلان معماری و مراحل مختلف ساخت این پل ۳۸۰۰ساله را آشکار خواهد کرد.

نتیجه‌گیری: کشف پل آجری ۳۸۰۰ساله در شهر باستانی لارسا، بار دیگر دانش پیشرفته مهندسی عمران و هیدرولیک در تمدن میان‌رودان را به تصویر می‌کشد. پیوند خوردن این سازه با نام پادشاه «سین‌ایدینام» از طریق یک آجر کتیبه‌دار، همراه با کشف بایگانی الواح اداری و نیایشگاه‌های عظیم، نشان می‌دهد که مدیریت منابع آب و توسعه زیرساخت‌های شهری در دوره بابل قدیم، نقشی کلیدی در تثبیت قدرت سیاسی و شکوفایی اقتصادی ایفا کرده است. ادامه کاوش‌ها در نیمه دیگر این پل، بی‌شک فصل تازه‌ای را در مطالعات شهرسازی باستانی جنوب عراق رقم خواهد زد.