در ضلع غربی محوطه تاریخی طاقبستان کرمانشاه، بلوکهای سنگی تراشخوردهای درون محفظههای شیشهای خودنمایی میکنند که در نگاه اول شبیه به جام یا گلدانهای عظیم سنگی به نظر میرسند. این آثار که به «سرستونهای خسرو پرویز» شهرت دارند، در واقع بقایای یک پروژه ناتمام از اواخر عصر ساسانی هستند. اما چرا این سرستونها هرگز بر فراز ستونی قرار نگرفتند و نقوش اسرارآمیز روی آنها چه روایتی از قدرت، مذهب و هنر در واپسین دهههای شاهنشاهی ساسانی دارند؟
کشف در بیستون، نمایش در طاقبستان؛ این سرستونها از کجا آمدهاند؟
برخلاف تصور عموم گردشگران که این سرستونها را بخشی از معماری اولیه محوطه طاقبستان میدانند، خاستگاه اصلی اکثر این قطعات محوطه تاریخی بیستون، قصر شیرین و بخشهایی از شهر کرمانشاه (مانند فیروزآباد چمچمال) است. این آثار در دهههای گذشته برای حفاظت بهتر به محوطه طاقبستان منتقل شدند و امروزه هسته اصلی «موزه سنگ طاقبستان» را تشکیل میدهند.
پژوهشهای باستانشناسی (بهویژه مطالعات ارنست هرتسفلد و هاینتس لوشای) نشان میدهد که خسرو پرویز (حکومت: ۵۹۰ تا ۶۲۸ میلادی) قصد داشت کاخ یا بنای یادمانی باشکوهی را در بیستون احداث کند. این سرستونها در کارگاههای حجاری بیستون تراشیده شدند، اما وقوع جنگهای فرسایشی ایران و روم و تحولات سیاسی پایانی دوره ساسانی باعث شد این پروژه هرگز به پایان نرسد و سرستونها بدون آنکه روی ستونی نصب شوند، در محل باقی بمانند.
کالبدشکافی و نمادشناسی؛ روی این سرستون چه میبینیم؟
سرستونهای اواخر دوره ساسانی از نظر فرم، تفاوت چشمگیری با سرستونهای دوران هخامنشی و اشکانی دارند. این آثار به شکل یک سبد یا جام چهاروجهی (طرح ناقوسی/گل لوتوس) تراشیده شدهاند که از یک پایه دایرهای به سمت بالا پهن و چهارگوش میشوند.
هر وجه از این سرستونها روایتگر نقشی متفاوت است:
- نقش شهریار ساسانی (خسرو پرویز): در نمای روبهرویی تصویر، نیمتنه شاه ساسانی دیده میشود که تاج شاخص خسرو پرویز (دارای دو بال عقاب به نشانه ایزد بهرام و هلال ماه و گوی در میان آن) را بر سر دارد. دور سر شاه، هالهای دایرهایشکل (فرّ ایزدی) حجاری شده که نشاندهنده تقدس و مشروعیت الهی پادشاه است. شاه دستهای خود را در مقابل سینه در هم قفل کرده و در دو طرف او، نوارهای مواج شاهی (دیهیم) و گلهای رزت چهارپر (نیلوفر آبی) به چشم میخورد.
- نقش ایزدبانو آناهیتا (در وجه دیگر سرستون): در سوی دیگر این سرستونها، تصویر ایزدبانوی آبها و باروری یعنی آناهیتا حجاری شده است. آناهیتا در حالی که حلقه قدرت (دیهیم شهریاری) را در دست راست و سبویی را در دست چپ دارد، در میان نقوش گیاهی و گلهای نیلوفر آبی تصویر شده است؛ موضوعی که ارادت ویژه خسرو پرویز به این ایزدبانو را (همچون طاق بزرگ طاقبستان) به تصویر میکشد.
- تزئینات گیاهی و هندسی (پشت و کنارهها): بخش پایینی سرستون با ردیفی از برگهای کنگرهای و غنچههای نیلوفر آبی تزئین شده و در لبه بالایی، حاشیهای از نقوش اسلیمی، برگهای مو و طرحهای مشبک (سبدبافی) دیده میشود که اوج ظرافت حجاران ساسانی در تبدیل سنگ سخت آهکی به بافتی نرم و پارچهگونه را نشان میدهد.
ویژگیهای فنی و تأثیرپذیری هنری
یکی از نکات جذاب برای باستانشناسان در بررسی این سرستونها، تبادل فرهنگی و هنری میان ایران ساسانی و امپراتوری روم شرقی (بیزانس) است:
- فرم سرستونهای سبدی (Basket Capitals): فرم کلی این سرستونها شباهت ساختاری جالبی به سرستونهای بیزانسی سده ششم میلادی (عصر ژوستینین در قسطنطنیه و راونا) دارد. با این حال، هنرمندان ایرانی با افزودن پیکرنگاری سلطنتی، نمادهای مزدیسنا و نقوش گیاهی بومی، هویتی کاملاً ساسانی به آن بخشیدهاند.
- پیشدرآمدی بر گچبریهای دوران اسلامی: شیوه تراش نقوش گیاهی، برگهای نخل و گلهای لوتوس بر روی این سنگها، بعدها الهامبخش استادکاران ایرانی در خلق گچبریهای بینظیر سدههای نخستین اسلامی شد.
جدول شناسنامه اثر
| ویژگی | توضیحات |
| نام اثر | سرستون ساسانی با نقش خسرو پرویز و آناهیتا |
| دوره تاریخی | اواخر دوره ساسانی (سده ششم و هفتم میلادی) |
| منسوب به | دوران پادشاهی خسرو پرویز (خسرو دوم) |
| جنس اثر | سنگ آهک خاکستری/کرمرنگ |
| محل کشف اولیه | محوطه تاریخی بیستون و فیروزآباد کرمانشاه |
| محل نگهداری فعلی | کرمانشاه، محوطه تاریخی طاقبستان، موزه سنگ |
سخن پایانی؛ میراثی در انتظار حفاظت بیشتر
سرستونهای ساسانی موزه سنگ طاقبستان، اسناد سنگی کمنظیری هستند که جاهطلبی معماری و اوج تکامل هنر حجاری در واپسین سالهای حکومت ساسانی را روایت میکنند. بازدید از این آثار در کنار طاقهای صخرهای طاقبستان، پازل درک ما از هنر و ایدئولوژی سیاسی خسرو پرویز را کامل میکند.
نظر شما چیست؟ آیا تاکنون از نزدیک این سرستونهای منحصربهفرد را در محوطه طاقبستان دیدهاید؟ دیدگاهها و تجربیات خود را در بخش نظرات مجله باستانشناس با ما به اشتراک بگذارید.

















ارسال دیدگاه