کشف مومیایی کاهن اعظم در مصر؛ راز مقبره ۴۴۰۰ ساله در سقاره

در یک رویداد هیجان‌انگیز برای دنیای باستان‌شناسی، تیمی از پژوهشگران موفق به کشف مقبره باستانی مصر با قدمت ۴۴۰۰ سال در محوطه تاریخی سقاره (Saqqara) شدند. این یافته‌های شگفت‌انگیز که شامل مومیایی یک کاهن اعظم و اتاقک هدایا است، رازهای جدیدی از زندگی مقامات بلندپایه و پیوندهای سلطنتی در دوران پادشاهی کهن مصر را فاش می‌کند. بازگشت این مقبره‌های گم‌شده از دل ماسه‌ها، نقطه عطفی در درک ما از تاریخ معماری و آئین‌های تدفین در مصر باستان به شمار می‌رود .

بازگشت از دل ماسه‌ها؛ کشف دوباره مقبره‌های گم‌شده سقاره

هیأتی از باستان‌شناسان اهل چک به سرپرستی پروفسور «میروسلاو بارتا» (Miroslav Bárta) از دانشگاه چارلز، موفق به کشف دوباره مقبره‌های باستانی «سابو» (Sabu) و پسرش «پتاح‌شپسس» (Ptahshepses) شدند. هر دوی این افراد مناصب مذهبی بسیار مهمی در ارتباط با پرستش خدای «پتاح» (Ptah) در شهر باستانی ممفیس بر عهده داشتند.

این مقبره‌ها در ابتدا بین سال‌های ۱۸۵۸ تا ۱۸۶۰ میلادی توسط مصرشناس مشهور فرانسوی، «آگوست ماریت» (Auguste Mariette) شناسایی شده بودند. او در آن زمان حدود ۱۶۰ مقبره را مکان‌یابی کرد، اما تنها بخش‌هایی از آن‌ها را مورد کاوش قرار داد. با گذشت زمان، ماسه‌های روان دوباره این بناهای تاریخی را مدفون کردند و مکان دقیق آن‌ها به دست فراموشی سپرده شد. با این حال، محوطه باستانی سقاره همچنان به ارائه کشفیات مهم باستان‌شناسی، از جمله یک مقبره ۴۰۰۰ ساله با نقش‌برجسته‌های رنگارنگ، ادامه می‌دهد.

ارتباطات سلطنتی در دودمان پنجم مصر باستان

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش، اطلاعات بی‌سابقه‌ای است که درباره «پتاح‌شپسس» به دست آمده است. او در دوران حکومت چهار فرعون از دودمان پنجم، یعنی «ساحورع» (Sahure)، «نفرایرکارع» (Neferirkare)، «نفرفرع» (Raneferef) و «نیوسررع» (Nyuserre) خدمت می‌کرد.

بر اساس اسناد به‌جای‌مانده، او نخستین مقام غیرسلطنتی در تاریخ مصر باستان است که موفق شد با یک شاهزاده مصری ازدواج کند. همسر او «خامات» (Khamaat)، دختر فرعون «اوسرکاف» (Userkaf) و بنیان‌گذار دودمان پنجم بود. در جریان این کاوش‌ها، تیم تحقیقاتی توانست بخش‌های ناشناخته‌ای از مقبره سابو را نیز که در شمال آرامگاه پسرش قرار دارد، از زیر خاک بیرون بکشد.

معماری شگفت‌انگیز و اتاقک هدایا

مقبره سابو ساختاری عظیم به ابعاد ۵۴ در ۲۸ متر دارد و ارتفاع اولیه آن در دوران شکوفایی‌اش حدود ۵ متر بوده است. دیوارهای بیرونی این بنا با طرح‌هایی باشکوه، شبیه به ورودی کاخ‌های سلطنتی تزئین شده‌اند. در فضای داخلی مقبره، نقش‌برجسته‌هایی که به‌خوبی از گزند زمان حفظ شده‌اند، سابو و پتاح‌شپسس را در حال نظارت بر صفوف افرادی که هدایا و نذورات را حمل می‌کنند، به تصویر می‌کشند.

تیم کاوش همچنین موفق به کشف یک اتاقک هدایا (Offering chapel) متعلق به همسر سابو، یعنی «ایخت‌نفرت» (Ikhetneferet) شدند. بر روی درِ کاذب (False door) این اتاقک، تصاویری از او در کنار همسر و پسرانشان، پتاح‌شپسس و «رانفر» (Ranefer) نقش بسته است. این یافته‌ها شواهد ارزشمندی را به دانش باستان‌شناسان درباره زندگی روزمره و روابط خانوادگی مقامات دولتی مصر باستان می‌افزایند.

بقایای مومیایی پتاح‌شپسس پس از غارتگران باستانی

پژوهشگران با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و بررسی‌های دقیق باستان‌شناختی توانستند مقبره پتاح‌شپسس را که بیش از ۹۰۰ متر مربع وسعت دارد، دوباره مکان‌یابی کنند. یک گذرگاه شیب‌دار در سمت شرقی این مقبره، به اتاقک تدفینی منتهی می‌شود که حاوی یک تابوت سنگی آهکی (Limestone sarcophagus) است . اگرچه غارتگران مقبره در دوران باستان جواهرات و اشیای قیمتی را به سرقت برده‌اند، اما بخش‌هایی از مومیایی پتاح‌شپسس در تابوت دست‌نخورده باقی مانده است.

انسان‌شناسان مصری پس از بررسی بقایای انسانی به این نتیجه رسیدند که او در سن بالای ۶۰ سالگی درگذشته است؛ سنی که برای آن دوره تاریخی طول عمر بسیار بالایی محسوب می‌شد. یافته‌های علمی آن‌ها کاملاً با کتیبه‌هایی که زندگی او را شرح می‌دهند، همخوانی دارد. پروفسور بارتا تأکید کرد که این کشفیات نشان می‌دهند چگونه پیوندهای خانوادگی و نفوذ سیاسی در شکل‌گیری ساختار قدرت در پادشاهی کهن نقش داشته‌اند. تیم باستان‌شناسان چک در حال حاضر به مطالعه و مرمت این مقبره‌ها ادامه می‌دهند تا رازهای بیشتری از سقاره را کشف کنند.

نتیجه‌گیری: کشف دوباره مقبره ۴۴۰۰ ساله در محوطه باستانی سقاره، تنها یک یافته فیزیکی نیست؛ بلکه پنجره‌ای روشن به سوی درک ساختارهای قدرت، پیوندهای خانوادگی و آئین‌های تدفینی در دوران پادشاهی کهن مصر است. بازیابی مومیایی پتاح‌شپسس و بررسی مقصوره‌های خانوادگی نشان می‌دهد که پیوندهای سیاسی و مذهبی تا چه حد در جامعه مصر باستان در هم تنیده بوده‌اند. این یافته‌ها ثابت می‌کند که همچنان بخش عظیمی از تاریخ باستان در زیر ماسه‌های مصر پنهان مانده و انتظار کاوش‌های آینده را می‌کشد.