رازهای دوخته بر سنگ؛ رمزگشایی از نقوش اساطیری لباس ساسانیان در تاق‌بستان

وقتی در برابر تاق بزرگ تاق‌بستان می‌ایستید، تنها نظاره‌گر یک صحنه شکار شاهانه بر دل صخره‌ای سرد نیستید؛ بلکه در حال تماشای یکی از باشکوه‌ترین ژورنال‌های مد و پارچه‌بافی جهان باستان هستید. پژوهش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که نقوش حکاکی‌شده بر لباس شاهنشاه و درباریان ساسانی در این یادمان، صرفاً برای زیبایی نبوده‌اند؛ هر نخ و نقش، رمزی از اساطیر کهن آریایی، باورهای زرتشتی و پیام‌های سیاسی برای نمایش قدرت و فره ایزدی است.

کاتوس پسر سمنار و شاهکار نقاشی بر سنگ

از اواخر سده چهارم میلادی، شاهان ساسانی نگاه خود را به غرب ایران و صخره مقدس تاق‌بستان در کرمانشاه دوختند؛ مکانی در مجاورت جاده ابریشم که در متون کهنی چون «بندهش» جایگاهی ویژه و قدسی داشت. در این محوطه، هنر حجاری و معماری با ظرافت نقاشی درهم آمیخت تا جایی که طبق منابع پهلوی، هنرمند حجاری به نام «کاتوس (قطوس) پسر سمنار» دیوارهای تاق بزرگ را به بومی سنگی تبدیل کرد.

در صحنه‌های شکار گراز در مرداب و شکار گوزن در جنگل، دقت حجار در نمایش جنس و بافت پارچه، الگوسازی و دوخت لباس‌ها به‌قدری خیره‌کننده است که پژوهشگران دست‌کم ۲۵ گونه بافت و تزیینات مختلف پوشاک را در آن شناسایی کرده‌اند. اما پرسش اصلی اینجاست: چرا ساسانیان این‌همه وسواس به خرج داده‌اند؟

یونیفرم ایدئولوژیک؛ وقتی پادشاهی و دین همزاد می‌شوند

در ایران باستان، لباس تنها پوششی برای تن نبود، بلکه مرز میان جهان مادی و معنوی به شمار می‌رفت. این سنت ریشه در اسطوره فریدون پیشدادی داشت که پس از غلبه بر ضحاک، فرمان به بستن کمربند مقدس (کُشتی) و پوشیدن جامه آیینی داد. حتی در متن «مینوی خرد» نیز میان جنس پارچه‌ها تفاوت معنوی قائل شده‌اند؛ پرنیان (ابریشم) را مناسب تن و جامه پنبه‌ای را به دلیل روییدن از آب، زمین و خورشید، کامل‌ترین لباس برای زیبایی روح و روان می‌دانستند.

اردشیر پاپکان، بنیان‌گذار سلسله ساسانی، باور داشت که «پادشاهی و دین دو برادر همزادند». از این منظر، شاهنشاه ساسانی هم فرمانروای سیاسی بود و هم نماینده خرد اهورایی بر زمین. به همین دلیل، پوشاک سلطنتی در تاق‌بستان در حکم یک «یونیفرم ایدئولوژیک» عمل می‌کرد؛ رسانه‌ای تصویری که مشروعیت دینی و سیاسی شاه را به رخ می‌کشید.

رمزگشایی از نقوش اساطیری بر تن‌پوش شاه و درباریان

با دقت در لباس پیکره‌های تاق‌بستان، مجموعه‌ای از جانوران و گیاهان مقدس را می‌بینیم که هرکدام نماینده یکی از ایزدان اوستایی هستند:

• سیمرغ، انحصار باشکوه شاهنشاه: در صحنه شکار، لباس شخص شاه (خسرو پرویز یا به روایتی پیروز ساسانی) با نقش سیمرغ درون حلقه‌های مدور تزیین شده است. این موجود شگفت‌انگیز که تنها بر لباس شخص شاه نقش می‌بست، ترکیبی از چهار عنصر مقدس است: سر سگ (مقدس‌ترین جانور در وندیداد)، دم طاووس (نماد ایزدبانو آناهیتا)، پنجه‌های شیر (یادآور ایزد مهر و قدرت شمشیر اسواران) و بال‌های عقاب یا مرغ وارغن (تجسم فره ایزدی). سیمرغ بر تن شاه، او را به عنوان «انسان کامل» و دارنده خرد اهورایی و شکوه پادشاهی معرفی می‌کرد.
• سر گراز، نشان جنگاوران و ایزد بهرام: بر لباس محافظان، ندیمان و اسواران حاضر در کنار شاه، نقش «سر گراز» در قاب‌های مدور دیده می‌شود. گراز تیزدندان در اساطیر آریایی پنجمین تجلی «ورثرغنه» یا همان ایزد بهرام (ایزد جنگ و پیروزی و دارنده بهترین سلاح اهورایی) است. پوشیدن لباسی با نقش گراز، نماد شجاعت، یورش دلاورانه و پاسداری از مرزهای ایران بود.
• پرندگان آسمانی بر لباس فیل‌سواران: در صحنه شکار گراز، بر جامه فیل‌سواران و خدمه، نقوش پرندگانی چون عقاب (نماد ایزد بهرام)، قو، مرغابی و خروس سفید (نماد ایزد سروش که دیو تاریکی را می‌راند) حجاری شده است.
• روبان‌های مواج و هلال ماه: در پشت سر شاهنشاه و زیر تاج او، روبان‌هایی در اهتزاز دیده می‌شوند که نماد «وای» (ایزد باد) هستند؛ ایزدی که فر نیک مزدا را به همراه می‌آورد و از آن پاسداری می‌کند. همچنین نقش هلال ماه بر تاج و پارچه‌ها، در اسطوره‌های اوستایی نماد باروری و جایگاه نگهداری «تخمه آغازین آفرینش» است.

پوشش زنان و ایزدبانوان؛ از چنگ‌نوازان قایق‌ سوار تا آناهیتا

زنان در دوره ساسانی جایگاه سیاسی، اجتماعی و دینی برجسته‌ای داشتند که در تاق‌بستان به زیبایی بازتاب یافته است. در دیواره شکار گراز، قایقی حامل پنج زن چنگ‌نواز دیده می‌شود که تونیک‌های بلند با کمربندی در زیر سینه بر تن دارند. لباس این بانوان نوازنده با نقوش «گل سرخ» آراسته شده و موهای بافته‌شده آن‌ها با زیورآلاتی به شکل «انار» تزیین گشته است. انار میوه آب و آتش است و در کنار گل‌ها، پیوندی مستقیم با ایزدبانو آناهیتا و مفهوم باروری و زایش دارد.

در بخش بالایی تاق بزرگ نیز ایزدبانو آناهیتا با کوزه‌ای آب در دست و بالاپوشی بلند که تا قوزک پا می‌رسد، در حال اعطای فره ایزدی به شاه است. بر سردر تاق نیز دو فرشته بالدار (یادآور امشاسپندان هروتات و امرتات، پاسداران آب و گیاه) با لباسی مشابه زنان اشرافی ایران باستان نقش شده‌اند که در زیر پای آن‌ها، «درخت زندگی» یا گیاه آغازین مشی و مشیانه بر دو ستون بیرونی روییده است.

امپراتوری ابریشم؛ میراثی که از واتیکان تا ژاپن سفر کرد

شکوه پوشاک در تاق‌بستان گواهی بر یک انقلاب صنعتی در ایران باستان است. شاهان ساسانی همچون شاپور دوم و خسرو انوشیروان با اسکان بافندگان ماهر سوری و رومی در شهرهایی چون شوش، شوشتر و جندی‌شاپور، و سپس وارد کردن محرمانه تخم نوغان (کرم ابریشم) از چین در سده ششم میلادی، ایران را به قطب نساجی جهان تبدیل کردند. «هوان تسانگ»، جهانگرد چینی که در اوایل سده هفتم میلادی به ایران سفر کرده بود، مهارت بی‌همتای ایرانیان در بافت پارچه‌های ابریشمی، پشمی و کتانی با الیاف فلزی را ستوده است.

نفوذ این هنر چنان گسترده بود که از مرزهای ایران فراتر رفت:

• در اروپا، امپراتور روم «دیوکلتیان» لباس رسمی و جواهرات خود را با الگوبرداری از دربار ساسانی طراحی می‌کرد و شوالیه‌های قرون وسطی، پوشش زرهی اسواران ساسانی را اقتباس کردند.
• مسیحیان اروپا پیکر قدیسان و راهبان خود را در پارچه‌های ابریشمی ساسانی منقوش به سیمرغ و نمادهای اساطیری ایران می‌پیچیدند؛ چنان‌که امروزه نمونه‌هایی از این پارچه‌ها در واتیکان، موزه متروپولیتن، برلین، ارمیتاژ و ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود.
• در شرق دور، گنجینه مقدس «شوسوئین» (Shosoin) در ژاپن، یادگارهای درخشانی از منسوجات و هنر ساسانی را از سده هشتم میلادی در خود جای داده است.

نقش‌برجسته‌های تاق‌بستان به ما یادآوری می‌کنند که هنرمندان ساسانی چگونه با تکیه بر اساطیر کهن ایرانی و فاصله گرفتن از هنر یونانی‌مآب دوره اشکانی، سبکی اصیل و جهانی آفریدند؛ سبکی که در آن هر تار و پود پارچه، داستانی از نبرد روشنایی با تاریکی و شکوه فرهنگ ایران باستان را روایت می‌کرد.

منابع : مقاله بررسی و تحلیل نقوش اساطیری و نمادهای دینیِ مزین‌شده بر لباس پیکره شاهنشاه و درباریان در نقش‌برجسته ساسانی تاق‌بستان نوشته: فرهاد رحمانی تالاندشتی ، دکترای تاریخ ایران قبل از اسلام