کشف ۲۷ ظرف عطر ۲۲۰۰ ساله در محوطه باستانی معبد زئوس

تیمی از باستان‌شناسان در جریان کاوش‌های خود در نزدیکی معبد زئوس در غرب ترکیه، موفق به شناسایی ۲۷ ظرف سفالی عطر و لوازم آرایشی باستانی شدند. این یافته‌های کم‌نظیر که قدمت آن‌ها به ۲۲۰۰ سال پیش بازمی‌گردد، نشان می‌دهد که به احتمال فراوان در دوران هلنیستی یک مغازه عطر و لوازم آرایشی پررونق در این محوطه فعالیت داشته است.

جزئیات کاوش‌ها در شهر باستانی آیزانوی

این ظروف سفالی نخستین‌بار در سال ۲۰۲۲ در شهر باستانی یونانی «آیزانوی» (Aizanoi) کشف شدند. نتایج این پژوهش که به‌تازگی در نشریه علمی باستان‌شناسی (Arkeoloji Dergisi) منتشر شده، تاریخ ساخت این ظروف را به قرن دوم پیش از میلاد نسبت می‌دهد. دکتر حسین اوستا (Hüseyin Usta)، باستان‌شناس از دانشگاه کاتاهیا دوملوپینار، مسئولیت بررسی این ظروف و مطالعه بستر باستان‌شناختی آن‌ها را بر عهده داشته است.

این اشیای باستانی در بخش شرقی معبد و در مجاورت گوشه شمال شرقی راه‌پله ورودی این بنای باشکوه به دست آمده‌اند. کاوش در یک گمانه آزمایشی با ابعاد تنها ۹۵ سانتی‌متر مربع، منجر به کشف یک کف خاکی کوبیده‌شده در عمق یک متریِ حیاط مرمری بازار رومی شد که قرن‌ها بعد در این مکان ساخته شده بود.

شواهد نشان می‌دهد که این کف خاکی در اثر آتش‌سوزی آسیب دیده است و ظروف سفالی دقیقاً در همان محل اصلی خود دست‌نخورده باقی مانده بودند. تمرکز بالای این ظروف در یک نقطه کوچک، پژوهشگران را به این نتیجه رساند که این سازه احتمالاً یک مغازه سفالگری یا فروشگاه لوازم آرایشی در دوران هلنیستی بوده است.

طرح‌های کمیاب بر روی شیشه‌های عطر باستانی

این مجموعه استثنایی شامل ۲۶ ظرف از نوع «اونگینتاریا» (Unguentaria) و یک ظرف به شکل «آلاباسترون» (Alabastron) است. ظروف اونگینتاریا در دوران باستان به‌طور ویژه برای نگهداری عطر، روغن‌های معطر و سایر مواد آرایشی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. در برخی موارد نیز از آن‌ها برای نگهداری عسل یا ادویه‌جات استفاده می‌شد و حضور آن‌ها در زندگی روزمره، گورستان‌ها و اماکن مقدس بسیار رایج بود.

تمامی ۲۶ ظرف اونگینتاریای کشف‌شده دارای گردنی بلند و بدنه‌ای باریک و مخروطی‌شکل هستند. دکتر اوستا این ظروف را به چهار گروه مجزا طبقه‌بندی کرده است: ۱۴ ظرف دارای نوارهای افقی نقاشی‌شده، چهار ظرف با ترکیب نوارها و نقوش گیاهی، سه ظرف دارای دسته‌های کوچک در نزدیکی شانه و در نهایت پنج ظرف با پوشش ساده قرمزرنگ.

در میان این یافته‌ها، قطعاتی از ظروف تزیین‌شده و بزرگ‌تر نیز به چشم می‌خورد که ارتفاع آن‌ها احتمالاً به ۴۵ سانتی‌متر می‌رسیده است. بر اساس بررسی‌های تطبیقی در این پژوهش، چنین ظروف بزرگی احتمالاً برای ذخیره‌سازی عمده مواد معطر به کار می‌رفتند.

آلاباسترون؛ ظرفی با طراحی منحصربه‌فرد

ظرف آلاباسترون کشف‌شده در این مجموعه، ۱۱.۳ سانتی‌متر ارتفاع دارد و بدنه آن گرد، کیسه‌ای‌شکل و با کفی نوک‌تیز طراحی شده است. نکته جالب توجه برای باستان‌شناسان این است که تاکنون هیچ نمونه سفالی کاملاً مشابهی از این دوره یافت نشده است؛ هرچند ظروف شیشه‌ای با اشکال مشابه پیش از این در کاوش‌های دیگر شناسایی شده‌اند.

بازار هلنیستی زیر سایه بازار رومی

پژوهشگران با بررسی لایه سوخته و مقایسه سفال‌ها با یافته‌های سایر محوطه‌ها، قدمت این مجموعه را تعیین کرده‌اند. بیشتر نمونه‌های مشابه به قرن دوم پیش از میلاد تعلق دارند، با این حال ظروف دسته‌دار این مجموعه شباهت زیادی به نمونه‌های اواخر قرن سوم پیش از میلاد نشان می‌دهند.

بررسی‌ها مشخص کرد که یک خانه هلنیستی در نزدیکی این محوطه نیز دچار آتش‌سوزی شده است. به باور باستان‌شناسان، احتمالاً هر دو بنا در جریان یک آتش‌سوزی گسترده و ویرانگر در اواسط قرن دوم پیش از میلاد یا اندکی پس از آن نابود شده‌اند.

شهر باستانی آیزانوی بیشتر به دلیل بناهای رومی و شکوفایی اقتصادی در دوران متأخرتر شناخته می‌شود و شواهد مربوط به استقرارهای اولیه در این شهر همواره بسیار محدود بوده است. کشف این ظروف ارزش بالایی در درک روند توسعه این شهر باستانی دارد و این فرضیه را ثابت می‌کند که بازار رومی آیزانوی، دقیقاً بر روی زمین‌هایی بنا شده که قرن‌ها پیش از آن مرکز تجارت و تبادل کالا بوده‌اند.

نتیجه‌گیری: کشف ۲۷ ظرف عطر و آرایشی باستانی در شهر هلنیستی آیزانوی، فراتر از پیدا شدن چند شیء تاریخی است؛ این یافته‌ها تصویری زنده از جریان زندگی روزمره، تجارت و زیبایی‌شناسی در ۲۲۰۰ سال پیش را ترسیم می‌کنند. مطالعه دقیق این ظروف و لایه‌های سوخته محوطه معبد زئوس نشان می‌دهد که پیش از سلطه و شکوفایی معماری رومی، این منطقه یک قطب تجاری فعال برای دادوستد کالاهای لوکسی چون عطر و روغن‌های معطر بوده است.