آیا مجسمه ابوالهول ۱۰ هزار سال پیش ساخته شده است؟ راستی‌آزمایی علمی

ادعای ساخت مجسمه ابولهول در ۱۰ هزار سال پیش از میلاد مسیح—هزاران سال پیش از ظهور فراعنه—یکی از محبوب‌ترین نظریه‌های تاریخی جایگزین است. اما شواهد میدانی، اسناد زمین‌شناسی و حفاری‌های باستان‌شناسان درباره این نگهبان سنگی مصر چه می‌گویند؟ در این راستی‌آزمایی علمی، مرز میان واقعیت‌های باستان‌شناسی و ادعاهای حاشیه‌ای را مرور می‌کنیم.

نتیجه راستی‌آزمایی: ادعایی حاشیه‌ای و فاقد اعتبار باستان‌شناسی

این ایده که مجسمه ابولهول در حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح تراشیده شده، از سوی جامعه باستان‌شناسی و اغلب زمین‌شناسان کاملاً رد شده است. شواهد پیوسته معماری و لایه‌نگاری نشان می‌دهد ابولهول در «پادشاهی کهن» مصر و هم‌زمان با برنامه عمرانی فرعون «خَفرِع» (حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد) ساخته شده است.

شواهد باستان‌شناسی: سنگ‌ها حقیقت را بازگو می‌کنند

ابولهول سازه‌ای جداگانه از بلوک‌های سنگی انباشته نیست؛ بلکه پیکره آن مستقیماً از سنگ بستر طبیعی فلات جیزه تراشیده شده است. کارگران خندقی نعلی‌شکل در بستر آهکی حفر کردند و توده‌سنگ عظیمی را که در میان مانده بود، به هیبت ابولهول درآوردند. این فرایند معدن‌کاری، مدارک ملموسی بر جای گذاشته که ابولهول را به شخص فرعون «خفرع» پیوند می‌دهد:

1. انتقال سنگ‌ها به معبد روبه‌رو: بررسی‌های سنگ‌به‌سنگ مارک لنر (Mark Lehner) و زمین‌شناس توماس آیگنر (Thomas Aigner) نشان داد بلوک‌های عظیم معبد ابولهول—که وزن برخی به ۱۰۰ تن می‌رسد—دقیقاً همان لایه‌ها و رگه‌های سنگی را دارند که در بدنه ابولهول و خندق اطراف آن دیده می‌شود. این مسئله ثابت می‌کند تندیس و معبد در یک عملیات واحد احداث شده‌اند.
2. پیوستگی با سایر بناهای خفرع: معبد ابولهول بر روی دیواره شمالی معبد دره‌ای خفرع بنا شده است. علاوه بر این، دیواره جنوبی خندق ابولهول منطبق بر پیِ جاده آرامگاهیِ خفرع است؛ یعنی ابتدا جاده خفرع طراحی و زهکشی شده و سپس ترانشه ابولهول حفر شده است. نیمه‌کاره ماندن معبد ابولهول نیز گواهی می‌دهد که این تندیس از واپسین بخش‌های پروژه خفرع پیش از درگذشت او بوده است.

تنها بحث جدی میان مصرشناسان دانشگاهی این است که آیا پروژه در واپسین روزهای پادشاهی «خوفو» (سازنده هرم بزرگ) کلید خورد یا از همان ابتدا توسط پسرش «خفرع» آغاز شد؛ بحثی که صرفاً تفاوت چند دهه‌ای در یک سلسله مشترک است.

معمای فرسایش سنگ‌ها؛ آب یا هوازدگی طبیعی؟

ریشه فرضیه قدمت کهن به سال‌های آغازین دهه ۱۹۹۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که «جان آنتونی وست» و سپس «رابرت شاک» (زمین‌شناس دانشگاه بوستون) شیارهای عمیق و موج‌دار روی دیواره‌های خندق ابولهول را به باران‌های سیل‌آسا در دورانی نسبت دادند که آب‌وهوای صحرا هنوز خشک نشده بود (بین ۵۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ پیش از میلاد).

اما این نظریه با نقدهای محکم و شواهد زمین‌شناختی دیگر متخصصان پاسخ داده شد:

• تأثیر ماسه، رطوبت و نمک: دکتر جیمز هرل (James Harrell) نشان داد که ابولهول بخش عمده‌ای از عمر خود را تا گردن زیر ماسه‌های بادآورده مدفون بوده است. این توده‌های ماسه، باران‌های گاه‌وبیگاه و آب طغیان رود نیل را مثل اسفنج به خود جذب می‌کردند و سنگ‌های آهکی نرم را ماه‌ها مرطوب نگه می‌داشتند. تبخیر آب، تبلور نمک‌ها و انبساط خاک رس در این وضعیت دقیقاً چنین الگوهای فرسایشی مدور و عمیقی را ایجاد می‌کند.
• جنس سست لایه‌های آهکی: لایه‌های میانی آهک فلات جیزه بسیار فرسایش‌پذیرند، تا جایی که در سال‌های ۱۹۸۱ و ۱۹۸۸ بخش‌های بزرگی از سنگ پیکره به‌طور طبیعی فرو ریخت. برای پدید آمدن این شیارها نیازی به باران‌های دوره نوسنگی نبوده و ۴۵۰۰ سال هوازدگی برای ایجاد آن‌ها کفایت می‌کند.
• نقص در فرضیات لرزه‌نگاری: لایه‌های با سرعت پایینِ امواج لرزه‌ای که شاک در بستر محوطه پیدا کرده بود، لزوماً ناشی از فرسایش سطحی نیستند، بلکه ویژگی ذاتی لایه‌های زمین‌شناسی هستند. سرعت امواج در پشت تندیس پایین‌تر از پهلوها بود؛ اگر ادعای شاک درست می‌بود، باید پشت تندیس از پهلوهای آن قدیمی‌تر می‌بود، در حالی که شواهد چنین چیزی را نشان نمی‌دهند.

اگر ۱۰ هزار سال قبل ساخته شده، تمدن سازنده آن کجاست؟

بزرگ‌ترین گره در ادعای قدمت ۱۲ هزار ساله (۱۰ هزار سال پیش از میلاد)، معمای جامعه سازنده است. ساخت اثری در مقیاس ابولهول نیازمند جامعه‌ای متمرکز با هزاران نیروی کار سازمان‌یافته، مهارت سنگ‌تراشی پیشرفته، شبکه‌های لجستیکی و تأمین غذای گسترده است.

در فلات جیزه و حتی سراسر حوزه نیل، هیچ سکونتگاه، ابزار سنگ‌تراشی، تدفین یا شواهد سکونتی از دوران ۱۰٬۰۰۰ سال پیش از میلاد به دست نیامده است. هر آنچه در محوطه جیزه کشف شده—از روستای کارگران و نانوایی‌ها گرفته تا گورستان‌ها و کتیبه‌ها—همگی به دوران پادشاهی کهن مصر تعلق دارند.

نظریات دیگری مانند تراز ستارگانِ «گراهام هنکوک» و «رابرت باوال» (که مدعی بودند ابولهول نماد صورت فلکی اسد در سال ۱۰۵۰۰ پیش از میلاد است) نیز در سال ۱۹۹۹ توسط اخترشناسان بازبینی شد؛ محاسبات نشان داد که در اعتدال بهاری آن سال، خورشید نه در صورت فلکی اسد، بلکه در صورت فلکی سنبله (دوشیزه) طلوع می‌کرده و زاویه هرم‌ها با کمربند شکارچی هم‌خوانی ندارد.

جمع‌بندی نهایی

فرسایش سنگ‌های جیزه پدیده‌ای مهم و قابل پژوهش است، اما تعیین تاریخ برای یک بنای باستانی را نمی‌توان با نادیده گرفتن تمام شواهد باستان‌شناسی، معدن‌کاری، معابد مجاور و تاریخ‌گذاری‌های تطبیقی انجام داد. ابولهول حلقه‌ای تفکیک‌ناپذیر از زنجیره معماری فرعون خفرع در حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد است و تاریخ ۱۰ هزار ساله، فرضیه‌ای رمانتیک و شبه‌علمی بدون شواهد معتبر به شمار می‌رود.