کشف سازه ۲۶۰۰ ساله در دلتای نیل با رادار ماهواره‌ای

ترکیب فناوری رادار ماهواره‌ای و اسکن‌های الکتریکی زیرسطحی، منجر به کشف سازه ۲۶۰۰ ساله در دلتای نیل و در قلب یکی از مقدس‌ترین شهرهای مصر باستان یعنی «بوتو» (Buto) شده است. پژوهشگران با بررسی لایه‌های زیرین زمین از طریق ماهواره، بنای خشتی عظیمی به وسعت یک زمین فوتبال را شناسایی کرده‌اند؛ اما شگفتی اصلی این کاوش، نه خود دیوارهای خشتی، بلکه شاهکار مهندسی است که معماران عصر فرعونی در زیر پیِ این بنا به کار برده‌اند.

بوتو؛ خاستگاه مقدس الهه کبرا در دلتای نیل

محوطه مورد مطالعه در شمال غربی دلتای نیل قرار دارد؛ تپه باستانی گسترده‌ای به نام «بوتو» (امروزه معروف به تل‌الفراعین / Tell el-Fara’in) که لایه‌های متعددی از تاریخ را در دل خود جای داده است. برای مصریان باستان، این شهر جایگاه مقدس «واجت» (Wadjet)، ایزدبانوی مار کبرا و حامی مصر سفلی به شمار می‌رفت و یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی در دوران فرمانروایی فرعون‌ها بود.

باستان‌شناسان دهه‌هاست که لایه‌های فوقانی این محوطه را کاوش می‌کنند و تاکنون آثار متعددی از دودمان مقدونیِ بطلمیوسی (۳۰۵ تا ۳۰ پیش از میلاد) و دوران روم (۳۰ پیش از میلاد تا ۳۹۵ میلادی) یافته‌اند. با این حال، لایه‌های عمیق‌تر و کهن‌تر این محوطه—به‌ویژه در تپه‌ای به نام «کوم سی» (Kom C) که زیر سطح آب‌های زیرزمینی و درون گل‌ولای اشباع‌شده دلتا قرار دارد—همواره دور از دسترس باقی مانده بود. اگرچه تپه کوم سی بر روی سطح زمین کاملاً نمایان است، اما کاوش‌های پیشین پیش از برخورد به سفره‌های آب زیرزمینی، تنها توانسته بودند تا لایه‌های بطلمیوسی و رومی نفوذ کنند.

کاوش غیرمخرب از فضا تا اعماق زمین

اکنون پژوهشگران برای بررسی این لایه‌های اسرارآمیز زیرزمینی، به ابزارهای غیرمخرب و سنجش از دور، از جمله تصاویر ماهواره‌ای روی آورده‌اند. تیم تحقیقاتی ابتدا از داده‌های ماهواره «سنتینل-۱» (Sentinel-1) متعلق به آژانس فضایی اروپا بهره گرفت. این ماهواره با ارسال پالس‌های مایکروویو از مدار زمین و اندازه‌گیری نحوه بازتاب آن‌ها، تصاویر راداری دقیقی تولید می‌کند. سیگنال‌های بازگشتی، تفاوت‌های ظریف در رطوبت سطحی، ارتفاع و میزان بازتابندگی زمین را آشکار می‌سازند و بدین ترتیب سرنخ‌های مهمی از سازه‌های مدفون در زیر خاک به دست می‌دهند.

پس از تحلیل این تصاویر راداری، پژوهشگران یک ناهنجاری بزرگ و بیضی‌شکل به طول ۱۲۸ متر و عرض ۶۲ متر را شناسایی کردند که در زیر تپه «کوم سی» مدفون شده بود. در گام بعدی، تیم علمی برای کسب اطلاعات دقیق‌تر بدون آسیب رساندن به بافت باستانی محوطه، روش «توموگرافی مقاومت الکتریکی» (ERT) را در امتداد ۱۵ خط موازی و در مساحتی حدود ۵۴۰۰ متر مربع اجرا کرد. در این تکنیک ژئوفیزیکی، جریان الکتریکی به درون خاک فرستاده می‌شود و با اندازه‌گیری چگونگی حرکت جریان در زیر زمین، نقشه‌ای دقیق و قابل خوانش برای باستان‌شناسان از ساختارهای زیرسطحی ترسیم می‌گردد.

لایه‌نگاری دیجیتال؛ از آوارهای رومی تا سازه عصر سائیت

تصویر به دست آمده از زیر زمین، ساختاری کاملاً لایه‌لایه را نشان می‌داد:

• از سطح زمین تا عمق ۳ متری: پژوهشگران با انبوهی از آوارهای پراکنده دوران بطلمیوسی و رومی شامل خشت‌های جابه‌جاشده، سفال‌ریزه‌ها و قطعات شکسته سنگ آهک روبه‌رو شدند. این شواهد نشان‌دهنده استقرار مداوم و بازسازی‌های پیاپی در طول سده‌هاست؛ ساکنان متأخرتر برای استفاده مجدد از مصالح، بناهای قدیمی را تخریب کرده و توده‌ای درهم‌ریخته از نخاله‌های ساختمانی را بر جای گذاشته بودند.
• عمق ۳ تا ۶ متری: در لایه‌های عمیق‌تر، تیم تحقیقاتی موفق به کشف یک سازه خشتی عظیم متعلق به «دودمان بیست‌وششم مصر» (۶۸۸ تا ۵۲۵ پیش از میلاد)، معروف به «دوره سائیت» (Saite Period) شد. باستان‌شناسان توانستند این بنا را بر اساس لایه باستانی، فرم خاص خشت‌ها و یافته‌هایی همچون ظروف سفالی تاریخ‌گذاری کنند. افزون بر گاه‌نگاری نسبی سفال‌ها بر پایه سبک و لایه‌نگاری، آزمایش سال‌یابی کربن ۱۴ نیز بر روی بقایای آلی مرتبط با این لایه انجام شد. بر اساس مقاله‌ای که در نشریه علمی Acta Geophysica منتشر شده است، این بنای عظیم احتمالاً یک آرامگاه بزرگ، اقامتگاه کاهنان یا یک معبد مذهبی بوده است.

کشف در دل کشف؛ مهندسی پیشرفته پی‌سازی در ۲۵۰۰ سال پیش

درست در زیر این سازه خشتی، در عمق ۶ تا ۷ متری، به شکل غیرمنتظره‌ای یک لایه ضخیم و تمیز از ماسه پدیدار شد. به نوشته پژوهشگران در مقاله علمی این کاوش، این لایه ماسه‌ای در حکم «کشفی در دل یک کشف دیگر» است.

خاک رسی دلتای نیل به عنوان یکی از پرخطرترین و ناپایدارترین بسترها برای ساخت‌وساز شناخته می‌شود. رس خاصیت جذب رطوبت بالایی دارد و با خیس شدن متورم می‌شود، در حالی که به محض خشک شدن، منقبض شده و تغییر مکان می‌دهد. این پدیده یک تهدید دائمی و خزنده برای هر سازه سنگینی است که بر روی آن بنا شود.

شواهد نشان می‌دهد که معماران دوره سائیت کاملاً به این چالش زمین‌شناختی واقف بوده‌اند. آن‌ها پیش از پی‌ریزی بنا، بستری ضخیم از ماسه تمیز را در زیر آن پهن کرده‌اند. این بالشتک ماسه‌ای وزن عظیم ساختمان را به طور یکنواخت توزیع می‌کرد، امکان زهکشی و عبور آب‌های زیرزمینی را فراهم می‌ساخت و از رانش و جابه‌جایی خاک رس جلوگیری می‌نمود. این دقیقاً همان منطق مهندسی است که امروزه در اجرای «فونداسیون‌های توزیع‌کننده بار» به کار می‌رود، با این تفاوت که در اینجا بیش از ۲۵۰۰ سال پیش اجرا شده است.

نقش حیاتی بستر ماسه‌ای در برابر آب‌های زیرزمینی

«عبدالعزیز الفضالی» (Abdelaziz Elfadaly)، دانشیار پژوهشی در مرجع ملی سنجش از دور و علوم فضایی مصر و از نویسندگان این پژوهش، توضیح می‌دهد که ترکیب داده‌های رادار ماهواره‌ای با پروفیل‌های عمیق مقاومت الکتریکی (ERT)، به آن‌ها اجازه داده است تا نه تنها دیوارهای این سازه عظیم دوره سائیت را نقشه‌برداری کنند، بلکه لایه‌های زیرین آن را نیز به دقت واکاوی نمایند. به گفته او، شناسایی این لایه ماسه‌ای تمیز در زیر دیوارهای خشتی، راز پایداری این بناهای سنگین در برابر سطح بالای آب‌های زیرزمینی و خاک رسیِ لغزنده شهر بوتو را فاش می‌کند.

الفضالی تأکید می‌کند که این لایه ماسه در عمل به عنوان یک سد عایق عمل کرده است. ماسه مانع از آن می‌شود که آب‌های زیرزمینی از طریق «خاصیت مویینگی» به سمت بالا حرکت کرده و به درون خشت‌ها نفوذ کنند؛ فرآیندی که در صورت وقوع، باعث نرم شدن و فروپاشی کامل دیوارهای خشتی می‌شد. افزون بر این، بستر ماسه‌ای به آب اجازه می‌داد به جای تجمع در مقابل پیِ ساختمان، به طرفین هدایت شده و تخلیه شود.

شواهد باستان‌شناسی و آثار آیینی در ترانشه کاوش

ایجاد یک ترانشه کاوش به ابعاد ۱۰ در ۱۰ متر و تا عمق حدود ۶ الی ۷ متری، وجود دیوارهای خشتی ضخیمی را که بر روی این بستر ماسه‌ای استوار شده بودند، به طور قطعی تأیید کرد. در مجاورت این دیوارها، مجموعه‌ای از اشیاء باستانی نیز کشف شد که کارکرد مقدس و آیینی این فضا را نشان می‌دهد:

• تندیسک‌های اوشابتی (Ushabti): مجسمه‌های کوچک خدمتکاران که معمولاً در آرامگاه‌ها قرار داده می‌شدند تا در جهان پس از مرگ به متوفی خدمت کنند.
• محراب سنگ آهکی: قربانگاهی که در جوی‌های تراشیده‌شده روی آن، بقایای خشک‌شده‌ای منطبق با خون حیوانات دیده می‌شود و گواه برگزاری آیین‌های قربانی و پیشکش در این مکان است.
• تندیسک بابون از جنس فایانس: یکی از یافته‌های نادرتر این کاوش، پیکرک لعاب‌دار (فایانس) یک میمون بابون است؛ حیوانی که در مصر باستان مستقیماً با «تحوت» (Thoth)، ایزد خرد و دانایی، پیوند داشت.

(پژوهش اصلی این کشف با همکاری م. ابوعرب، ع. الفضالی و همکاران در شماره ۷۴ مجله علمی Acta Geophysica به چاپ رسیده است).

دوره سائیت؛ عصر نوزایی فرهنگی و مشروعیت‌بخشی سیاسی

دوره سائیت (دودمان بیست‌وششم)، دوران رنسانس و نوزایی فرهنگی در مصر باستان بود. پس از نسل‌ها سلطه آشوریان و لیبیایی‌ها بر مصر، فرعون‌های بومی بار دیگر تاج‌وتخت را پس گرفتند و منابع عظیمی را به احیای چشم‌اندازهای مذهبی کشور، به‌ویژه در کانون قدرت خود یعنی دلتای نیل، اختصاص دادند.

شهر بوتو به دلیل پیوندهای عمیقش با هویت تاریخی مصر سفلی، به طور طبیعی کانون اصلی این توجهات بود. پادشاهان دودمان بیست‌وششم از شهر نزدیکِ «سائیس» (Sais) در همان دلتا حکومت می‌کردند؛ بنابراین، آبادانی دوباره و احیای شکوه مذهبی بوتو، هم ریشه‌های بومی آن‌ها را تقویت می‌کرد و هم به حق حاکمیتشان بر تخت سلطنت مشروعیت می‌بخشید.

تیم تحقیقاتی قصد دارد در آینده با بهره‌گیری از اسکن‌های مقاومت الکتریکی با فواصل گسترده‌تر برای نفوذ به لایه‌های عمیق‌تر، و همچنین با همراهی متخصصان «گیاه‌باستان‌شناسی» (تحلیل پوشش گیاهی باستان) و زمین‌شناسان به محوطه بازگردد. این مطالعات میان‌رشته‌ای کمک خواهد کرد تا تغییرات زمین‌شناختی منطقه در طول زمان مشخص شده و چشم‌انداز طبیعی پیرامون بوتو در روزی که نخستین خشت‌های این دیوارها روی هم قرار گرفتند، بازسازی شود.

نتیجه‌گیری: کشف سازه عظیم خشتی در محوطه باستانی بوتو نشان می‌دهد که چگونه ادغام فناوری‌های نوین فضایی و ژئوفیزیکی مانند رادار ماهواره‌ای سنتینل-۱ و توموگرافی مقاومت الکتریکی، محدودیت‌های سنتی کاوش در زمین‌های اشباع از آب را از میان برداشته است. این پژوهش نه تنها برگ تازه‌ای از تلاش فرعون‌های دوره سائیت برای احیای هویت مذهبی مصر باستان را ورق می‌زند، بلکه ثابت می‌کند مهندسان مصری در ۲۶۰۰ سال پیش، درک بسیار دقیقی از مکانیک خاک، کنترل رطوبت مویینگی و پی‌سازی ایمن در بسترهای ناپایدار دلتای نیل داشته‌اند.