کشف جواهرات و گنجینه‌ بی نظیر در مقبره ۲۰۰۰ ساله هون ها

در دل استپ‌های پهناور شرق مغولستان، آرامگاهی عظیم متعلق به یکی از نخبگان امپراتوری هون پرده از رازهای جهان باستان برداشته است. فردی که حدود دو هزار سال پیش در این مکان آرمیده، با تشریفاتی شگفت‌انگیز به خاک سپرده شده است. این کشف باستان‌شناسی نه‌تنها ابعاد جدیدی از قدرت و نفوذ امپراتوری اسرارآمیز «شیونگ‌نو» (هون‌های آسیایی) را به تصویر می‌کشد، بلکه با ارائه مجموعه‌ای بی‌نظیر از جواهرات کره‌ای، یشم‌های چینی و احتمالاً شیشه‌های رومی، نشان می‌دهد که این کوچ‌نشینان جنگجو در مرکز یک شبکه پررونق و گسترده از تبادلات فرهنگی و تجاری در اوراسیا قرار داشته‌اند.

شکوه معماری در مقبره باستانی هون‌ها

برای ساخت این آرامگاه عظیم، کارگران باستانی زمین را تا عمق ۱۴.۵ متری حفر کرده و با ایجاد نُه لایه مجزا از خاک‌ریز و سنگ‌پرکن‌ها، دارایی‌های گران‌بهای متوفی را با دقتی آیینی در اطراف یک تابوت چوبی چیده‌اند. باستان‌شناسان به تازگی پس از چهار سال کاوش‌های مستمر و طاقت‌فرسا در این محوطه یادمانی، به نتایج خیره‌کننده‌ای دست یافته‌اند.

در میان ۴۱۳ یافته ارزشمند این گور، یک ظرف شیشه‌ای با منشأ احتمالی امپراتوری روم، اشیای یشمی که بازتاب‌دهنده سنت‌های تدفین چینی هستند و زیورآلات نقره‌ای مشابه با نمونه‌های کشف‌شده در شبه‌جزیره کره به چشم می‌خورد. تمامی این آثار گواهی روشن بر این حقیقت‌اند که هون‌ها بخشی جدایی‌ناپذیر از یک شبکه وسیع ارتباطی در جهان باستان بوده‌اند.

با این وجود، یک تناقض چشمگیر میان ابعاد کلی مقبره و اتاقک مرکزی تدفین آن وجود دارد. با وجود اینکه طول این سازه به حدود ۷۳ متر می‌رسد، بخش مرکزی خاکسپاری در مقایسه با سایر گورهای مشابه هون‌ها نسبتاً کوچک است. پژوهشگران بر این باورند که این ویژگی خاص معماری ممکن است با تحولات اجتماعی و دوران افول قدرت سیاسی هون‌ها در آن مقطع زمانی مرتبط باشد.

چهار سال کاوش مستمر در بزرگترین گور شیونگ‌نوها

در سال ۲۰۲۳، یک پروژه کاوش مشترک در «مقبره شماره ۱۶۰» واقع در گورستان باستانی «دورلیگ نارس» (Duurlig Nars) کلید خورد. این عملیات توسط موزه ملی کره، مؤسسه باستان‌شناسی آکادمی علوم مغولستان و موزه ملی مغولستان هدایت شد. تیم کاوش سرانجام کار خود را در سال ۲۰۲۶ به پایان رساند و مستندات جامعی از آثار و معماری این مکان که اکنون به‌عنوان بزرگترین گور شناخته‌شده هون‌ها در مغولستان شناخته می‌شود، ارائه داد.

قوم شیونگ‌نو (Xiongnu) که اغلب در منابع تاریخی با عنوان هون‌های آسیایی شناخته می‌شوند، یک امپراتوری استپی قدرتمند را پایه‌گذاری کردند که مرکز آن در مغولستان امروزی قرار داشت. از قرن سوم پیش از میلاد به بعد، شیونگ‌نوها کنترل قلمروهای پهناوری را در سراسر استپ‌های مغولستان در دست گرفتند. آن‌ها اگرچه نبردهای خونینی با امپراتوری سلسله «هان» (Han) در چین داشتند، اما هم‌زمان روابط دیپلماتیک و اقتصادی گسترده‌ای نیز با آن‌ها برقرار کرده بودند.

از آنجا که هون‌ها سوابق مکتوب چندانی از خود به جای نگذاشته‌اند، باستان‌شناسان برای درک ساختار جامعه آن‌ها به شدت به شواهد به‌دست‌آمده از گورستان‌ها متکی هستند. ساختار یادمانی کشف‌شده در دورلیگ نارس، کلیدی حیاتی برای درک چگونگی نمایش جایگاه اجتماعی نخبگان این قوم و نحوه سازماندهی آیین‌های تدفین آن‌هاست.

طول این مقبره، با احتساب مسیر ورودی در بخش جنوبی، در مجموع به حدود ۷۳ متر می‌رسد. سازندگان باستانی، زمین را به‌صورت پلکانی حفر کرده و سازه را با نُه لایه سنگ‌پرکن مجزا مهروموم کرده بودند. تیم باستان‌شناسی برای رسیدن به محفظه تدفین چوبی در قلب این سازه، مجبور به لایه‌برداری دقیق تمامی این بخش‌ها شد.

کشف شیشه رومی و جواهرات بی‌نظیر آسیایی

در میان ۴۱۳ قلم شیء باستانی کشف‌شده، یکی از شاخص‌ترین یافته‌ها، یک ظرف شیشه‌ای شفاف و دسته‌دار است. پژوهشگران گمان می‌کنند که این ظرف ارزشمند ممکن است در قلمرو امپراتوری روم تولید شده باشد؛ با این حال، از آنجا که مرکز دقیق ساخت آن هنوز تأیید نشده است، محققان قصد دارند ترکیب شیمیایی این شیشه را به‌دقت آنالیز کنند.

افزون بر این، باستان‌شناسان ۱۵ قطعه شیء یشمی را کشف کردند که در کف تابوت چیده شده بودند. این اقلام یادآور دیسک‌های آیینی معروف به «بی» (Bi disks) هستند که در مراسم خاکسپاری سلسله هان چین کاربرد فراوانی داشتند. اما برخلاف دیسک‌های گرد و سنتی چینی، این یشم‌ها شکلی نامنظم داشته و با تزئیناتی بسیار پرجزئیات آراسته شده‌اند. این تفاوت ظریف نشان‌دهنده آن است که جامعه هون، سنت‌های خاکسپاری چینی را وام گرفته اما آن را با ترجیحات فرهنگی خود بازتفسیر و بومی‌سازی کرده است.

هنر پیشرفته در زیورآلات نقره‌ای اسب

کشف زیورآلات نقره‌ای مربوط به یراق و افسار اسب، مسیر تحقیقات را به سمت شبه‌جزیره کره سوق داد. این تزئینات کدو شکل که از ورقه‌های نازک نقره ساخته شده‌اند، شباهت غیرقابل‌انکاری به نمونه‌های یافت‌شده در مقبره‌های دوره «لیلانگ» (Lelang) در حوالی پیونگ‌یانگ امروزی در کره شمالی دارند.

در برخی از این زیورآلاتِ کشف‌شده در دورلیگ نارس، صنعتگران باستانی از تکنیکی خیره‌کننده استفاده کرده‌اند؛ آن‌ها مواد قرمز و آبی‌رنگ را به همراه ورقه‌های طلا در زیر لایه‌ای از کریستال (بلور) قرار داده‌اند. این تکنیک هنرمندانه باعث می‌شود نور از بلور شفاف عبور کرده و رنگ‌های درخشان زیرین را نمایان سازد. پژوهشگران با اشاره به مشاهده تکنیکی مشابه در زیورآلات طلای گرد، تأکید کردند که این نخستین بار است که چنین سبک تزئینی پیشرفته‌ای در گورهای متعلق به هون‌ها کشف می‌شود.

این مجموعه از یافته‌ها ثابت می‌کند که نخبگان جامعه هون به‌خوبی با فرهنگ مادی و هنرهای در حال توسعه در مناطق مختلف اوراسیا آشنا بوده‌اند. با این وجود، مسیرهای دقیقی که این اشیای نفیس را به استپ‌های مغولستان رسانده، همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. تجارت، هدایای دیپلماتیک یا جوامع واسطه، همگی می‌توانند در جابه‌جایی این گنجینه‌ها نقش داشته باشند.

معمای مقبره‌ای غول‌پیکر با اتاقک تدفین کوچک

ابعاد غول‌پیکر مقبره و حضور دارایی‌های گران‌بها در آن، شکی باقی نمی‌گذارد که فرد دفن‌شده در این مکان دارای جایگاه اجتماعی بسیار بالایی بوده است. باستان‌شناسان همچنین موفق به کشف بقایای یک کالسکه با پوشش لاک (Lacquer-coated) شدند که دقیقاً در بالای بخش مرکزی تدفین قرار داشت. وجود چنین اشیای تجملی و پرزرق‌وبرقی نشان می‌دهد که نخبگان هون، موقعیت و طبقه اجتماعی خود را با شکوه تمام در مراسم خاکسپاری‌شان به نمایش می‌گذاشتند.

با این حال، معماری داخلی گور به طور کامل با نمونه‌های شناخته‌شده از سازه‌های مشابه همخوانی ندارد. تیم کاوش دو محفظه تدفین چوبی تودرتو را در مرکز مقبره شناسایی کرد که حاوی یک تابوت منفرد بودند. در حالی که عمق کلی این مقبره حدود ۱۴.۵ متر است، برخی از گورهای هم‌اندازه متعلق به هون‌ها در مرکز مغولستان، عمقی معادل ۲۲ متر دارند.

پژوهشگران در سال ۲۰۱۹ نیز ویژگی‌های مشابهی را در گورهای اقماری همین گورستان مشاهده کرده بودند. این موضوع نشان می‌دهد که کوچک بودن محفظه مرکزی تدفین، احتمالاً ویژگی منحصربه‌فرد این گور خاص نیست. مقبره دورلیگ نارس به اواخر قرن اول یا قرن دوم میلادی تعلق دارد. در طول این دوره تاریخی، قدرت سیاسی هون‌ها دستخوش تغییرات بنیادین و عمیقی شد. تیم تحقیقاتی بر این باور است که تفاوت‌های موجود در معماری مقبره ممکن است بازتابی از همین تحولات سیاسی باشد؛ هرچند اثبات ارتباط مستقیم میان این دو پدیده نیازمند شواهد باستان‌شناختی بیشتری است.

تحلیل DNA؛ در جستجوی هویت گمشده

هویت فردی که صاحب این آرامگاه باشکوه و گنجینه‌های بی‌نظیر آن است، هنوز به شکل یک راز باقی مانده است. باستان‌شناسان موفق شده‌اند بقایای مو و دندان را از داخل تابوت استخراج کنند و این نمونه‌های ارزشمند بیولوژیکی را برای انجام آزمایش‌های دی‌ان‌ای (DNA) در آینده آماده ساخته‌اند. محققان امیدوارند از طریق این آنالیزها، جنسیت و سن فرد متوفی را تعیین کرده و پیوندهای خویشاوندی احتمالی او را با افرادی که در گورهای اطراف دفن شده‌اند، مشخص کنند.

موزه ملی کره نزدیک به ۳۰ سال است که در پروژه‌های باستان‌شناسی مغولستان مشارکت مستمر دارد و پروژه دورلیگ نارس یکی از مراحل نهایی این همکاری علمی و درازمدت میان دو کشور محسوب می‌شود. این موزه قصد دارد پس از اتمام مراحل حفاظت، مرمت و تحلیل‌های علمی یافته‌های جدید، یک گزارش جامع و تفصیلی از این کاوش منتشر کند. مرحله بعدی این تحقیقات احتمالاً نه‌تنها هویت ساکن این گور باستانی را روشن خواهد کرد، بلکه منشأ دقیق اشیای گران‌بهای کشف‌شده در آن را نیز رمزگشایی می‌کند.

نتیجه‌گیری: کاوش در آرامگاه ۲۰۰۰ ساله دورلیگ نارس در مغولستان، بسیار فراتر از کشف یک مقبره ساده است؛ این یافته‌ها دریچه‌ای بی‌نظیر به سوی درک پیچیدگی‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی امپراتوری شیونگ‌نو (هون‌ها) می‌گشایند. کشف جواهرات بی‌نظیر با تکنیک‌های پیشرفته هنری، یشم‌های تغییریافته چینی و ظرف شیشه‌ای با منشأ احتمالی رومی، جایگاه استراتژیک هون‌ها را در قلب شبکه تجارت جهانی جهان باستان اثبات می‌کند. با انجام آزمایش‌های دی‌ان‌ای در آینده نزدیک و انتشار گزارش‌های تکمیلی، باستان‌شناسان امیدوارند که بخش تاریک دیگری از تاریخ پرفراز و نشیب نخبگان استپ‌نشین اوراسیا را روشن سازند.