مجله اینترنتی باستان شناس | در میان تمام این آیینها، «جشن تیرگان» جایگاهی منحصربهفرد دارد؛ جشنی که در میان گرمای تیرماه، بوی باران، عشق به میهن و فداکاری را زنده میکند. تیرگان که طبق تقویم خورشیدی امروز در ۱۰ تیرماه (و در سنت باستانی در ۱۳ تیر، یعنی تیرْروز از تیرماه) برگزار میشود، جشنی چندبعدی است که ریشه در کهنترین متون تاریخی ما دارد.
تیشتر و نبرد با دیو خشکسالی
از منظر اسطورهشناسی و بر اساس اوستا، تیرگان روز ستایش «تیشتر» (ستاره بارانآور) است. در باور ایرانیان باستان، تیشتر در این روز به شکل اسبی سپید و زرینسم با «اپوش» (دیو خشکسالی) که به شکل اسبی سیاه و سهمگین بود، نبرد میکند. تیشتر شکست میخورد، اما با نیایش و خواست مردم، نیرویی دوباره میگیرد، بر دیو خشکسالی پیروز میشود و باران رحمت را بر زمین تشنه جاری میسازد. به همین دلیل، یکی از اصلیترین آیینهای این روز «آبپاشی» یا «آبریزگان» در کنار رودها و چشمههاست؛ رسمی برای نیایش باران و دوری از خشکسالی.
حماسه آرش؛ وقتی جان، تیرِ کمان میشود
اما جذابترین و حماسیترین بخش تیرگان، با نام «آرش کمانگیر» گره خورده است. ابوریحان بیرونی در کتاب ارزشمند آثار الباقیه روایت میکند که در پی جنگهای طولانی میان ایران و توران، سپاه ایران به فرماندهی منوچهر شاه در محاصره قرار میگیرد و خشکسالی و سختی بر کشور سایه میاندازد. در نهایت، دو کشور توافق میکنند که پرتاب تیری مرز دو سرزمین را مشخص کند.
آرش، پهلوان سرافراز ایرانی، بر فراز قله (در روایات غالب، کوه دماوند یا البرز) میایستد. او پیراهن از تن برمیکشد و به شاه و سپاهیان میگوید: «ببینید که بدنم سالم است، اما میدانم که با رها کردن این تیر، تمام جانم از تن بیرون خواهد رفت.» آرش تمام عشق، ایمان و هستی خود را در کمان میگذارد. تیر رها میشود؛ از بامداد تا نیمروز پرواز میکند، از دشتها و کوهها میگذرد و در نهایت بر تنه درخت گردویی در کنار رود جیحون (یا مرز مرو) مینشیند و مرز ایران را وسعت میبخشد. پیکر آرش پارهپاره میشود و در خاک ایران حل میگردد، اما میهن زنده میماند.
روزی برای اهل قلم
جالب است بدانید که تیرگان تنها جشن آب و حماسه نیست. به گزارش ابوریحان بیرونی، این روز در ایران باستان روز گرامیداشت «دهشوران» یا همان نویسندگان، کاتبان و دیوانسالاران بوده است. در این روز مردم به پاس زحمات کسانی که علم و تاریخ را مکتوب میکردند، از آنها تقدیر میکردند.
آداب و رسوم تیرگان که هنوز زندهاند
- آبپاشی (آبریزگان): شستشو و پاشیدن آب به یکدیگر در کنار چشمهها برای شادابی و طلب باران.
- دستبند تیر و باد: در آغاز جشن، دستبندی از هفت طناب با ابریشم هفترنگ به دست میبندند و ۹ روز بعد، آن را به باد میسپارند تا آرزوهایشان را به آسمان ببرد.
- فال کوزه: رسمی شبیه به شاهنامهخوانی و تفال که با انداختن نشانهها در کوزه آب انجام میشود.
تیرگان به ما یادآوری میکند که هویت این خاک با فداکاری آرشها بنا شده و پاسداری از آب و طبیعت، یک وظیفه ملی و باستانی است.

















ارسال دیدگاه