مجله اینترنتی باستان شناس | وقتی کوه آتشفشان وزوو در سال ۷۹ میلادی فوران کرد، شهر رومی «هرکولانوم» زیر تلی از خاکستر داغ مدفون شد. در این میان، یک کتابخانه عظیم ویران شد و صدها طومار پاپیروس در آن به دام افتادند. بیش از ۱۵۰۰ سال بعد و در اواسط قرن هجدهم، این طومارها دوباره کشف شدند. اما دانشمندان آن دوران با چالشی بزرگ روبرو بودند: هر بار که سعی میکردند طومارهای کربونیزه و سوخته را باز کنند، این دستنوشتههای باستانی خرد شده و به خاکستر تبدیل میشدند.

نسلهای بعدی باستانشناسان همواره بر سر یک دوراهی تلخ قرار داشتند؛ یا باید منتظر پیشرفت فناوری میماندند و امید خواندن این متون را در طول عمر خود از دست میدادند، یا شانس خود را برای باز کردن آنها امتحان میکردند و ریسک نابودی ابدی این آثار گرانبها را به جان میخریدند.
اما در سالهای اخیر، دانشمندان راه سوم و شگفتانگیزی را یافتهاند: استفاده از تصویربرداری پیشرفته و هوش مصنوعی (AI) برای رمزگشایی و خواندن طومارها، بدون اینکه حتی نیازی به باز کردن فیزیکی آنها باشد.
رقابت جهانی برای بازخوانی تاریخ؛ چالش وزوو

سرعت این دستاورد بزرگ مدیون پروژهای به نام «چالش وزوو» (Vesuvius Challenge) است؛ مسابقهای بینالمللی با جوایز نقدی بزرگ که از دانشمندان کامپیوتر در سراسر جهان دعوت کرد تا هوش مصنوعی را به خدمت باستانشناسی درآورند. در سال ۲۰۲۳، یک دانشجو موفق شد با کشف تنها یک کلمه («ارغوانی») از درون یک طومار بسته، جایزهای ۴۰ هزار دلاری ببرد. بعدها، شرکتکنندگان دیگر توانستند ۲۰۰۰ نویسه یونانی را از یک طومار رمزگشایی کنند و جایزهای ۷۰۰ هزار دلاری را از آن خود سازند.
اما اکنون، برای نخستین بار در تاریخ، محققان موفق شدهاند تمام متن باقیمانده از یک طومار کامل را بازیابی کنند. این بخش که نزدیک به ۱.۵ متر طول دارد، شامل حدود ۲۰ ستون از فلسفه یونان باستان است؛ متنی که برای اولین بار پس از نزدیک به ۲۰۰۰ سال، دوباره پیش روی بشریت قرار گرفته است.
«برنت سیلز»، دانشمند علوم کامپیوتر از دانشگاه کنتاکی، در یک کنفرانس مطبوعاتی گفت:
«این فناوری در ظاهر شبیه به جادو است، اما جادو نیست. این یک ابزار شگفتانگیز برای یک هدف والاتر است: احیای صداهای گمشده جهان باستان از دل متون شکننده و مرموزی که خودشان نوشته بودند.»
در دل طومار PHerc. 1667 چه میگذرد؟
این طومار که با نام فنی PHerc. 1667 شناخته میشود، به بحث درباره ماهیت دانش بشری، توانایی تشخیص خیر از شر، و مزایای عمل بر اساس عقل به جای تکانه و احساسات میپردازد؛ ایدههایی که هسته مرکزی مکتب فلسفی «رواقیگری» (Stoicism) را تشکیل میدهند. این متن همچنین به «آریستوکریون»، برادرزاده فیلسوف بزرگ رواقی، «خریسیپوس» (Chrysippus) اشاره دارد.
این کتابخانه پاپیروس در دهه ۱۷۵۰ در یک ویلای مجلل کشف شد که گمان میرود متعلق به پدرزن ژولیوس سزار بوده باشد. در داخل آن حدود ۱۸۰۰ قطعه پاپیروس پیدا شد که تنها مجموعه باقیمانده از این نوع در جهان یونانی-رومی است. پیش از این، بخشهای کوچکی که بازیابی شده بودند نشان میدادند بسیاری از طومارها حاوی آثار «فیلودموس»، فیلسوف مکتب اپیکوری هستند. اپیکوریها و رواقیون دو مکتب رقیب و سرسخت در آن دوران بودند و مناظرات علمی میان آنها بسیار رایج بود.
با اینکه هوش مصنوعی موفق شده تمام بخشهای باقیمانده از طومار PHerc. 1667 را بخواند، اما متأسفانه بیش از نیمی از محتوای اصلی آن به دلیل تلاشهای نافرجام نسلهای گذشته برای باز کردن فیزیکی از بین رفته است. لایههای بیرونی این طومار در قرن نوزدهم و تلاشهای بعدی در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۸۰ آسیبهای شدیدی به آن وارد کرد، به طوری که قطر طومار از حدود ۵ سانتیمتر به کمتر از ۲ سانتیمتر کاهش یافته است. با این حال، باستانشناسان خوشحالند که اکنون به لطف هوش مصنوعی میتوانند خط سیر تفکر نویسنده را در ستونهای متوالی دنبال کنند.
هوش مصنوعی چگونه غیرممکن را ممکن کرد؟

«برنت سیلز» از اوایل دهه ۲۰۰۰ روی ایده «باز کردن مجازی» طومارها کار میکرد. این فرآیند شامل تصویربرداری از دستههای پاپیروس با استفاده از فناوریهای شبیه به سیتی اسکن (CT Scan)، جداسازی لایههای میکروسکوپی و سپس چسباندن مجازی آنها به یکدیگر بود. در سال ۲۰۲۳، با ورود سرمایهگذاران سیلیکونولی و راهاندازی «چالش وزوو»، الگوریتمهای هوش مصنوعی وارد میدان شدند تا الگوهای جوهر ناپیدا روی لایههای پاپیروس سوخته را شناسایی و بازسازی کنند.
این جهش تکنولوژیک به قدری سریع بود که حتی برگزارکنندگان مسابقه را هم شگفتزده کرد. اکنون با حل چالشهای فنی، دانشمندان کامپیوتر در حال سپردن مشعل به دست مورخان و پاپیروسشناسان هستند تا متون بازیابیشده را ترجمه و تحلیل کنند.

بر اساس سبک نگارش، کارشناسان حدس میزنند این طومار متعلق به قرن دوم یا سوم قبل از میلاد باشد که آن را به یکی از قدیمیترین طومارهای این کتابخانه تبدیل میکند. اگرچه نام نویسنده از بین رفته، اما کارشناسان احتمال میدهند که این اثر متعلق به خود «خریسیپوس»، از بنیانگذاران اصلی مکتب رواقی باشد. دسترسی به متن اصلی این فیلسوف بزرگ (به جای نقلقولهای دستدوم در کتابهای دیگر) یک کشف فوقالعاده حیاتی برای تاریخ فلسفه محسوب میشود.
افقهای روشن برای باستانشناسی دیجیتال
تیم تحقیقاتی چالش وزوو همزمان کشفیات دیگری را نیز اعلام کرده است؛ از جمله شناسایی عنوان یکی دیگر از طومارها به نام «درباره خدایان، کتاب هشتم» اثر فیلودموس و رمزگشایی از بیش از ۷۰ ستون از طومار دیگری درباره «رذایل».
اکنون پروژه «چالش وزوو» یک جایزه ۱ میلیون دلاری جدید برای اولین فرد یا گروهی تعیین کرده است که بتواند طومار دیگری را تا سال آینده به طور کامل رمزگشایی کند. با توجه به اینکه تمام کدهای توسعهیافته توسط شرکتکنندگان به صورت منبعباز (Open-source) به اشتراک گذاشته میشود، باستانشناسی وارد عصر جدیدی شده است.
همانطور که دکتر سیلز میگوید: «ما به یک روش سیستماتیک و تکرارپذیر دست یافتهایم؛ اکنون خواندن تمام طومارهای سوخته وزوو فقط مسئله زمان است.»

















ارسال دیدگاه