- ۱. کَمَک (Kamak)؛ مرغ غول پیکری که باران را میبلعید
- ۲. وزغ زرین فام؛ هیولای اعماق اقیانوس کیهانی
- ۳. تیزروتاش (Tizrotash)؛ غزال شاخ شلاقی
- ۴. سینی مُرغ (Sini-Murgh)؛ همزاد فراموش شده سیمرغ
- ۵. پَرودَش (Parodarsh)؛ خروس مینوی و ضد دیو تنبلی
- ۶. اَپوش (Apoasha)؛ دیو خشکسالی با اندام اسب سیاه
- ۷. گاوِ زمین کُن؛ مسبب زلزلههای باستان
- ۸. هُدیِش (Hodyash)؛ گاو بالدار نگهبان راهها
- ۹. اَژدَهای کَشتارگر؛ مارِ هفت سرِ رودِ کَشَف
- ۱۰. وایِ بَد (Vay-i Saritar)؛ بادِ جانستان
حافظه جمعی ما ایرانیان معمولاً با موجوداتی چون سیمرغ، دیو سپید یا اژدها گره خورده است؛ اما اقیانوس اساطیر ایران شاهکارهایی از خیالپردازی و نمادگرایی را در خود دارد که قرنهاست در صفحات غبارگرفته کتب پهلوی و اوستایی مدفون ماندهاند. در این بخش از مجله باستانشناس، به سراغ ۱۰ موجود فوقالعاده ناشناخته رفتهایم که حتی بسیاری از علاقهمندان به تاریخ نیز با آنها بیگانه هستند.
۱. کَمَک (Kamak)؛ مرغ غول پیکری که باران را میبلعید

در روایات پهلوی و زرتشتی، «کمک» مرغی افسانهای و هولناک است که جثهای به اندازه یک کوه داشت. سایه بالهای او چنان وسیع بود که جلوی بارش باران را میگرفت و زمین را دچار خشکسالی میکرد. او تمام آبهای آسمانی را میبلعید و انسانها و حیوانات را مانند دانه برمیچید؛ تا اینکه سرانجام «گرشاسب»، پهلوان نامی اساطیر ایران، با گرز خود او را از پای درآورد تا باران دوباره بر زمین ببارد.
۲. وزغ زرین فام؛ هیولای اعماق اقیانوس کیهانی

در کتاب بندهش، وقتی اهریمن به آفرینش پاک آبها هجوم میبرد، موجودی زهرآلود به نام «وزغ بزرگ» یا وزغ زرین را در اعماق اقیانوس کیهانی (فراخکرد) خلق میکند. این موجود به حدی بزرگ و سمی است که تلاش میکند تمام آبهای جهان را آلوده و مسموم کند. در اساطیر، ماهی عجیبی به نام «کَرماهی» مامور میشود تا به طور مداوم دور این وزغ بچرخد و مانع از حرکت و آسیبرسانی بیشتر او شود.
۳. تیزروتاش (Tizrotash)؛ غزال شاخ شلاقی

در متون عجایبنگاری کهن ایرانی، از موجودی به نام «تیزروتاش» یاد شده است. او موجودی شبیه به آهو یا غزال است، اما با یک تفاوت وحشتناک: شاخهای او مانند شلاق یا زنجیر، انعطافپذیر و به شدت برنده هستند. تیزروتاش هنگام مواجهه با صیادان یا حیوانات درنده، شاخهای خود را مانند تازیانه در هوا میچرخاند و دشمنانش را دونیم میکرد.
۴. سینی مُرغ (Sini-Murgh)؛ همزاد فراموش شده سیمرغ

همه سیمرغ را میشناسند، اما در متون کهن پهلوی از مرغ دیگری به نام «سینیمرغ» (یا چینه-مرو) یاد شده که همزاد اوست. اگر سیمرغ نماد حکمت و درمانگری است، سینیمرغ نماد گیاهشناسی و باروری خاک است. او بر روی درخت «وَن جُداِیوَش جِش کَنیْش» (درخت همهتخمه) مینشیند؛ هر بار که او روی درخت مینشیند، هزار شاخه میشکند و تخم گیاهان در جهان پخش میشود.
۵. پَرودَش (Parodarsh)؛ خروس مینوی و ضد دیو تنبلی

در کتاب وندیداد (بخشی از اوستا)، از پرندهای مقدّس به نام «پرودش» یاد شده که انسانها به غلط آن را خروس مینامند. پرودش در اساطیر یک پرنده معمولی نیست، بلکه موجودی مینوی و یاور «سروش امشاسپند» است. وظیفه او این است که در سپیدهدم با بانگ خود، دیوِ تنبلی و خوابآلودگی (بوشاسب) را فراری دهد و جهان را به تکاپو وا دارد.
نکته باستانشناسی: برخلاف اساطیر یونان که موجودات بیشتر جنبه فیزیکی و جنگی دارند، موجودات اساطیری ایران در کتب پهلوی همگی نمادهای کیهانی و نماینده جنگِ بیپایان میان خیر (راستی) و شر (دروغ) هستند.
۶. اَپوش (Apoasha)؛ دیو خشکسالی با اندام اسب سیاه

در تیشتر یشتِ اوستا، نبردی سهمگین میان باران و خشکسالی به تصویر کشیده شده است. «اپوش» دیو خشکسالی است که به شکل یک اسب سیاه، کچل، با گوشهای بریده و ظاهری بسیار ترسناک تصویر میشود. او در اعماق دریا با «تیشتر» (ایزد باران که به شکل اسبی سفید و زرینگوش است) میجنگد تا مانع از تبخیر آبها و بارش باران شود.
۷. گاوِ زمین کُن؛ مسبب زلزلههای باستان

در اساطیر عامیانه و روایات کهن جغرافیایی ایران، زلزلهها را به موجودی به نام «گاو زمینکن» یا «گاو ماهی» نسبت میدادند. بر اساس این باور، زمین بر روی شاخهای گاوی عظیم قرار دارد و آن گاو خود بر روی پشت یک ماهی بزرگ در اقیانوس ایستاده است. هرگاه گاو خسته میشود و زمین را از این شاخ به آن شاخ منتقل میکند، در زمین زلزله رخ میدهد.
۸. هُدیِش (Hodyash)؛ گاو بالدار نگهبان راهها

در نقوش تخت جمشید گاوهای بالدار با سر انسان (لاماسو) را دیدهایم، اما در متون کهن زرتشتی به موجودی به نام «هدیش» اشاره شده که روح نگهبان خانهها، کاروانسراها و راههاست. او موجودی مهربان، تنومند و بالدار است که وظیفه دارد مسافران را از شر دزدان و دیوهای بیابان محافظت کند.
۹. اَژدَهای کَشتارگر؛ مارِ هفت سرِ رودِ کَشَف

در روایتهای محلی خراسان کهن و بخشهای حذفشده روایات پهلوانی، قبل از اینکه سام (پدربزرگ رستم) اژدهای معروف کشفرود را بکشد، این موجود به عنوان «اژدهای کشتارگر» شناخته میشد؛ موجودی که برخلاف اژدهاهای شاهنامه، توانایی هیپنوتیزم کردن قربانیان را داشت و با نفس سمی خود کل محیط زیست یک ایالت را نابود میکرد.
۱۰. وایِ بَد (Vay-i Saritar)؛ بادِ جانستان

در اساطیر ایرانی, «وای» یا «وایو» ایزد باد است که دو نیمه دارد: وایِ خوب و وایِ بد. «وایِ بد» موجودی افسانهای، نامرئی و بیرحم است که کمین میکند تا جان انسانها را در لحظه مرگ برباید. در متون پهلوی او را به صیادی تشبیه کردهاند که توری نامرئی دارد و هیچ انسانی، چه شاه و چه گدا، نمیتواند از تور او فرار کند.

















ارسال دیدگاه