۷ امشاسپند : جاودانگان مقدس در آیین زرتشت

مجله اینترنتی باستان‌شناس | اشو زرتشت، پیام‌آور ایرانی، بنیان‌گذار آیینی است که به نام‌های زرتشتی یا مَزدَیَسنا شناخته می‌شود. زرتشت اعلام کرد که تنها یک خدا یعنی اهورامزدا (سرور دانا) معبود ازلی و ابدی است و از نظر مرتبه و ماهیت، برتر از تمام موجودات قرار دارد. با این حال، اهورامزدا در هدایت و فرمانروایی بر جهان از یاری هفت «امشاسپند» یا همان «جاودانگان سودرسان و مقدس» بهره می‌برد. در صدر این جاودانگان، «سپنته مینو» یعنی روح مقدس اهورامزدا قرار دارد. این هفت فروزه مقدس نیز به نوبه خود توسط شمار زیادی از ایزدان (موجودات شایسته ستایش) یاری می‌شوند. اگرچه گاهی ممکن است این ایزدان به عنوان خدا برداشت شوند، اما مرتبه آن‌ها با اهورامزدا یکسان نیست؛ آن‌ها در واقع بیشتر به عنوان جلوه‌ها، صفات یا ویژگی‌های اهورامزدا مانند راستی، فداکاری، پارسایی و تندرستی شناخته می‌شوند.

۱. سپنته مینو: روح مقدس زرتشتی

«سپنته مینو» (یا روح و خرد سپنتایی) نماد زندگی و تجسم عینی نیکی و روشنایی است. در اساطیر زرتشتی، او نگاهبان و حامی همه آفریدگان و موجودات است؛ از آسمان، آب و زمین گرفته تا گیاهان و کودکانی که هنوز متولد نشده‌اند. خداوند به واسطه این امشاسپند مقدس، به کسانی که در راه پاکی و حقیقت گام برمی‌دارند، عمر طولانی و برکتِ شادمانی می‌بخشد. خود اهورامزدا در حقیقت پدر والامقام، آفریدگار و پشتیبان تمام امشاسپندان دیگر است.

اهورامزدا پدر دیگر ایزدان و به ویژه دو گوهر همزاد یعنی «سپنته مینو» و «انگره مینو» (اهریمن) است. سپنته مینو (روح کارهای نیک) به نبرد با هماورد خود یعنی انگره مینو (روح پلید و ویرانگر) می‌پردازد. ویژگی این دو گوهر توسط خود آن‌ها انتخاب شد: یکی نیکی و زندگی را برگزید و دیگری بدی و مرگ را. در جبهه بدی و آشفتگی، «دیوان» نیز حضور دارند؛ ارواح متخاصمی که «دروج» یا همان جهان دروغ و فریب را پدید آوردند. زرتشت به شدت با پرستش دیوان (که در آیین هندو به عنوان خدایان خوب شناخته می‌شدند) مخالفت کرد.

پیروی از راه سپنته مینو و انتخاب سه اصل بنیادین «گفتار نیک، کردار نیک و پندار نیک»، انسان را به اهورامزدا نزدیک‌تر می‌کند. پیروان برای کامل کردن ایمان خود به اهورامزدا، باید هر آنچه در توان دارند را با ایمان قلبی به سپنته مینو انجام دهند. در آیین زرتشت، ویژگی اصلی خدا، روح خیرخواه یا آفریننده اوست. این ویژگی منحصراً به خدا تعلق دارد، اما جلوه‌های دیگر نیز الهی هستند و انسان می‌تواند در هر یک از آن‌ها سهیم شود. تأثیرات آن‌ها در واقع ابزارهایی هستند که خدا را به انسان و انسان را به خدا نزدیک‌تر می‌کنند.

۲. اشه (اشا): عدالت، حقیقت و راستی در سنت زرتشتی

جهانِ آفریده‌شده، میدان نبرد همیشگی میان نیروهای «اشه» (راستی) و «دروج» (دروغ) است؛ دو جلوه متضاد که به صورت حقیقت و کذب دیده می‌شوند. «اشه» یا «اشه وهیشته» (اردیبهشت) معنای گسترده‌ای دارد و یکی از مفاهیم حیاتی در دین زرتشت است. اشه به معنای حقیقت و درستی است، اما معنای عمیق‌تر آن، قانون ازلی و ثابتی است که توسط اهورامزدا برقرار شده؛ قانونی که بر اساس آن هر کنشی را واکنشی است و هر کار خوب یا بدی، پاداش یا پادزهر خود را دارد. به عبارت دیگر، تبلور نظم موجود در طبیعت را اشه می‌نامند. در باورها آمده است که اشه، ایزد آتش است و نیروی آتش را در اختیار دارد.

زرتشتیان در طول تاریخ اغلب به اشتباه «آتش‌پرست» خوانده شده‌اند، در حالی که این یک برداشت نادرست است. آتش در مناسک زرتشتی نقشی اساسی به عنوان نماد پاکی، خرد خداوند و روشنایی ایفا می‌کند. آتش (و همچنین آب) از همان آغاز از جنبه‌های بسیار مهم آیین زرتشت بوده‌اند. آتش و آتشکده‌ها برای این دین بنیادی باقی ماندند. آتشکده‌ها عنصری از آتش را در درون خود و آب را در بیرون خود دارند. در محوطه بسیاری از این نیایشگاه‌ها درختان سرو دیده می‌شود که نماد سنتی جاودانگی هستند (امروزه حتی در بسیاری از آرامستان‌های مسیحی نیز به همین دلیل درخت سرو کاشته می‌شود).

اشه توسط اردیبهشت، یکی از فرشتگان تراز اول اهورامزدا که به عنوان آتش هفت‌گانه خدا نیز شناخته می‌شود، یاری می‌گردد. او در برابر بی‌عدالتی در جهان می‌ایستد و پیروان او را «اشوان» (راستکاران) می‌نامند. او نه تنها نگاهبان نظم اخلاقی و طبیعی این جهان است و با آفریده‌های مخرب و ناهماهنگ اهریمن می‌جنگد، بلکه نظم را در دوزخ نیز حفظ می‌کند و مراقب است که دوزخیان بیش از آنچه سزاوار آن هستند، شکنجه نشوند. در اساطیر ایرانی، او هماورد «ایندره» (دیو ارتداد و برگشتگی از دین) است و در نبرد با ایندره، ایزدانی چون مهر، سروش و نریوسنگ به او کمک می‌کنند.

۳. وهومن (وهو مَنه): اندیشه و کردار نیک

گفتار نیک و کردار نیک از اندیشه نیک سرچشمه می‌گیرند؛ اندیشه‌ای که الهام‌بخش آن «وهومن» (بهمن)، یکی از نخستین آفریده‌های اهورامزدا است. انسان‌ها افکار خود را شکل می‌دهند و این افکار هستند که ما را به موجودی انسانی تبدیل می‌کنند. انواع مختلف افکار، موجودات متفاوتی را می‌سازند: یکی ممکن است انسان، قدیس یا فرشته شود و دیگری ممکن است به حیوان، گناهکار یا دیو تبدیل گردد. یک موجود در واقع همان اندیشه‌ای است که در قالب کلمات و رفتار متجلی شده است. وهومن به معنای منش و اندیشه نیک، یکی از جلوه‌ها، صفات و عناوین خداوند است. نام او در نماز معروف علیه اهریمن (مظهر تمام بدی‌ها) آمده است؛ جایی که اهریمنِ وحشت‌زده به تاریکی سقوط کرد و برای سه هزار سال بیهوش ماند.

زرتشت می‌گوید هر کس به سوی اهورامزدا روی آورد (راه راست یا همان اشه را برگزیند) و از او فرمانبرداری کند، از طریق کارکرد اندیشه نیک به کمال و جاودانگی دست خواهد یافت. انسان از طریق اندیشه نیک، راه راست را دنبال می‌کند و به تکامل می‌رسد. این‌گونه است که انسان می‌تواند در ماهیت الهی سهیم شود. وظیفه دینی انسان این است که با سرچشمه نهایی یا همان آفریده خویش یگانه و همسو شود.

امشاسپند بهمن (فرشته بهمن) انسان را در رسیدن به این هدف یاری می‌دهد. بهمن نخست‌زادِ اهورامزداست، در سمت راست او می‌نشیند و تقریباً نقش مشاور او را ایفا می‌کند. او حامی جانوران سودمند در جهان است، اما با انسان و اندیشه‌های نیک او نیز پیوند دارد؛ اندیشه‌هایی که تجلی‌بخش خرد آفریدگار هستند. انسان از طریق اندیشه نیک می‌تواند به شناخت دین راستین دست یابد. بهمن اندیشه‌های پاک را به ذهن مردم می‌آورد و آن‌ها را به سوی آفریدگار هدایت می‌کند. او همچنین گزارش روزانه‌ای از افکار، گفتار و کردار مردم تهیه می‌کند تا در پایان جهان، اعمال انسان‌ها سنجیده شود. پس از مرگ، بهمن به روان‌های پارسا خوشامد می‌گوید و آن‌ها را به بالاترین مرتبه بهشت (گروتمان) راهنمایی می‌کند. از دیوانی که دشمنان بهمن هستند می‌توان به «خشم» (ایشم دیو) و «آز» (تفکر نادرست) و بالاتر از همه «اکومن» (اندیشه بد یا آشفتگی) اشاره کرد.

۴. خشتره وئیریه (شهریور): مفهوم قدرت در آیین زرتشت

این جاودانه مقدس به نظر می‌رسد تجسمی از یک جنگجو باشد، زیرا وظیفه اصلی او پاسداری از فلزات است. افزون بر این، وظیفه حمایت از نیازمندان و فقرا نیز به شهریور واگذار شده است. معنای لغوی این واژه «شهریاریِ دلخواه» یا «کشور آرمانی» است و پیوند نزدیکی با مفهوم اندیشه نیک دارد. او مجردترین و انتزاعی‌ترین موجود در میان امشاسپندان است و مظهر توانایی، شکوه، تسلط و قدرت خداوند به شمار می‌رود. او در قلمرو آسمانی، نشان‌دهنده فرمانروایی الهی است و بر روی زمین، نماینده پادشاهی عادلی است که به تهیدستان، ضعفا و فقرا یاری می‌رساند، بر تمام بدی‌ها چیره می‌شود و بدین ترتیب قدرت و اراده خدا را مستقر می‌سازد. در آیین زرتشت، در پایان جهان همگان با آزمون فلز گداخته آزمایش خواهند شد، از این رو گفته می‌شود که خداوند در آخرت پاداش و کیفر ما را از طریق او جاری می‌سازد. دشمن اصلی او «ساول» است که نماد حکومت بد، هرج‌ومرج و تنبلی است.

در اوستا، از شهریور با عنوان‌های «قلمرو ابدی اهورامزدا»، «سرزمین تسخیرناپذیر» و «راه بهشت» یاد شده است. اما اسطوره‌های جنگی در ایرانِ زرتشتی دچار دگرگونی‌های عمیقی شدند و در دوره‌های بعد، نقش او تغییر کرد. در حماسه ملی ایران یعنی شاهنامه، جنگ و نبرد دیگر به خدایان و امشاسپندان مربوط نمی‌شود، بلکه از مسائل مربوط به پهلوانان و جنگاورانی است که تمام زندگی خود را در درگیری، دشمنی و کارزار با یکدیگر سپری می‌کنند. در این میان، این تنها شهریور است که به عنوان نگاهبان و حامی تخت پادشاهی پا به عرصه می‌گذارد و به وسیله سلاح و ابزار جنگی، به حفظ صلح و گسترش دین کمک می‌کند.

۵. سپنته آرمیتی (اسفند/سپندارمز): پارسایی و فداکاری زرتشتی

«آرمیتی» یا «سپندارمز» نگاهبان و الهه زمین سرسبز و نشانه‌ای از باروری و زادآوری است. او ایزدبانوی بسیار کهن اسفند، یعنی آخرین ماه در گاه‌شماری ایرانی به شمار می‌رود. او حامی و نگاهبان زمین و در عین حال تجسم تسلیم، پارسایی، فروتنی و پرستش است. او همچنین با دو امشاسپند آخر یعنی هوروتات (آب) و امورتات (گیاهان) پیوند دارد. او همان مادر طبیعت، مهد زمین و تضمین‌کننده باروری است.

در برخی از متون اساطیری، آرمیتی به نوعی با اهورامزدا پیوند فرزندی و همسری اسرارآمیز (به معنای نمادینِ بارور کردن زمین توسط آسمان) دارد. او همچنین با مردگان مرتبط است، چرا که بقایای پیکر آن‌ها به آغوش زمین بازمی‌گردد. از این نظر، آرمیتی به عنوان یک ایزدبانوی باستانی، به بسیاری از سنت‌های دینی هندواروپایی دیگر نزدیک است که در آن‌ها همسر پادشاهِ خدایان، نماد زمین، باروری و مرگ است. در ایران، آخرین ماه سال یعنی اسفند به او اختصاص دارد که یادآور چرخه زندگی و مرگ است؛ اسفند آخرین ماه زمستان است که بلافاصله پس از آن نوروز، روز اول بهار و سال نو ایرانی فرامی‌رسد.

۶. هوروتات (خرداد): مفهوم یکپارچگی، کمال و تندرستی

«هوروتات» یا «خرداد» به معنای رسایی، کمال و یکپارچگی است و تجلی مفهوم سلامت، تندرستی و رستگاری برای انسان‌هاست. او بر آب‌ها فرمان می‌راند و طراوت و شادابی را برای گیاهان به ارمغان می‌آورد. دستیاران و همکاران این امشاسپند مقدس، ایزدان پاکی چون تیشتر (ایزد باران)، باد و فروهرها هستند.

دشمن و هماورد او «تریز» نام دارد؛ دیو فساد، گندیدگی و تشنگی که گیاهان و جانوران را زهرآلود می‌کند. خرداد نگاهبان آب‌هاست و در نظام کیهانی در کنار دست راست اهورامزدا می‌ایستد. همچنین از خرداد به عنوان حاکم بر ماه‌ها، روزها و سال‌ها یاد شده است. در گاه‌شماری ایرانی، سومین ماه سال به نام او رقم خورده است.

۷. امورتات (امرداد): مفهوم جاودانگی

«امورتات» یا «امرداد» به معنای بی‌مرگی و جاودانگی است. او مایه رشد گیاهان و افزایش گله‌های گوسفندان (برکت دامی) می‌شود و می‌کوشد تا گیاهان هرگز پژمرده و خشک نشوند. همکاران او در نبرد کیهانی، ایزدان رشن، اشتاد و زامیاد هستند. این امشاسپند جنبه‌ای زنانه دارد و «زریز» دیو هماورد اوست؛ دیوی که نماد گرسنگی، پیری و ویرانی است. در اصل، امرداد نشان‌دهنده ثبات، پایدار بودن و جاودانگی ذات اهورامزدا است.

امرداد همواره با خرداد همراه و دوقلو است. اشو زرتشت اصرار داشت که کمال (خرداد) و جاودانگی (امرداد) را به عنوان دو جلوه تفکیک‌ناپذیر از اهورامزدا معرفی کند که نمی‌توانند جدا از یکدیگر وجود داشته باشند. آن‌ها در بازنمایی کیهانی خود نیز با هم آمیخته‌اند؛ چرا که امرداد از گیاهان مراقبت می‌کند و خرداد از آب‌ها پاسداری می‌نماید تا با دیوهای گرسنگی و تشنگی بجنگند. از آنجا که این دو امشاسپند نماینده غذا و نوشیدنی (روزی انسان) هستند، زرتشتیان بر این باورند که سخن گفتن در هنگام صرف غذا، بی‌احترامی به محضر این دو جاودانه مقدس است.