کاوش در گنجینه محتوا

چه چیزی درباره ایران باستان می‌خواهید بدانید؟

میان مقاله‌ها، خبرها، ویدیوها و پرونده‌های تاریخی جستجو کنید.

پیشنهادهای جستجو:

میراث هخامنش : ۱۲ شاهی که تاریخ شرق باستان را دگرگون کردند

تبلیغ
میراث هخامنش : ۱۲ شاهی که تاریخ شرق باستان را دگرگون کردند
هخامنشیان بین سده‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد، بر پهناورترین امپراتوری جهان باستان فرمان راندند؛ قلمروی باشکوه که از رود سند در شرق تا شبه‌جزیره بالکان در غرب گستردگی داشت.

مجله اینترنتی باستان‌شناس | در این مقاله جامع، به ترتیب کرونولوژیک (گاه‌شماری) با دوازده شاهی آشنا می‌شویم که عنوان تبرک‌شده «شاه شاهان» یا «شاه پارس» را یدک کشیدند؛ از طلیعه فتوحات کوروش بزرگ، تا جنگ‌های خونین با یونانیان و سرانجام سقوط تلخ این شاهنشاهی بزرگ به دست اسکندر مقدونی.

۱. کوروش دوم (بزرگ)؛ معمار بزرگ نخستین ابرقدرت جهانی (۵۵۰ – ۵۳۰ پ.م)

آرامگاه کوروش کبیر، پاسارگاد، ۵۲۹ پیش از میلاد. منبع: میراث جهانی یونسکو

بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی، اسطوره‌ای است که زندگی‌اش آمیخته با پیش‌گویی‌ها و افسانه‌هاست. او فرزند کمبوجیه اول (شاه انشان) و نوه آستیاگ (پادشاه ماد) بود. کوروش علیه پدربزرگ خود شورید و با اتحاد پارسیان و مادها، نخستین قطعه از پازل امپراتوری‌اش را چید. فتوحات بعدی او در لیدی (آناتولی غربی)، عیلام و بابل، او را به فرمانروای مطلق جهان تبدیل کرد.

  • میراث ماندگار: کوروش فراتر از یک فاتح، یک حکمران خردمند بود. او با صدور منشور آزادی (استوانه کوروش)، اجازه بازگشت یهودیان از اسارت بابلی و پایه‌گذاری نظام اداری منسجم (ساتراپی) و سپاه جاویدان، استانداردهای جدیدی برای مدیریت یک امپراتوری چندفرهنگی تعریف کرد. او سرانجام در نبرد با اقوام بیابان‌گرد ماساگت کشته شد و در مقبره‌ای ساده اما باشکوه در پاسارگاد آرام گرفت.

۲. کمبوجیه دوم؛ فاتح نیل و فرعون پارسی (۵۳۰ – ۵۲۲ پ.م)

پیکره‌های سفالی مصری از سواره نظام ایرانی، سلسله بیست و هفتم، حدود ۵۲۵-۳۳۲ پیش از میلاد. منبع: موزه بریتانیا، لندن

پسر ارشد کوروش بزرگ و شهبانو کاساندان، پس از مرگ پدر بر تخت نشست. او با درایت نظامی بالا، آخرین قدرت بزرگ و مستقل نزدیک در شرق باستان، یعنی مصر را هدف قرار داد.

  • میراث ماندگار: کمبوجیه در سال ۵۲۵ پیش از میلاد مصر را فتح کرد و رسماً عنوان «فرعون» را پذیرفت. او قلمرو ایران را تا قیروانی (لیبی امروزی) گسترش داد و نخستین نیروی دریایی منظم پارس را پایه‌گذاری کرد. دوران او با شورش‌های داخلی در پارس و مرگ ناگهانی و مشکوک وی بر اثر عفونت زخم ران پا به پایان رسید.

۳. بردیا (گئومات)؛ پادشاهی مرموز با اصلاحات عامه‌پسند (۵۲۲ پ.م)

بردیا فرزند دیگر کوروش بزرگ، یکی از اسرارآمیزترین چهره‌های تاریخ هخامنشی است. بر اساس روایت کتیبه بیستون، کمبوجیه پیش از سفر مصر، برادرش بردیا را پنهانی کشته بود و شخص دیگری به نام «گئومات مغ» با غصب هویت او بر تخت نشست.

  • میراث ماندگار: او با بخشش سه ساله مالیات‌ها به محبوبیت عظیمی میان توده‌ها دست یافت. اما نجبای هفت‌گانه پارسی به رهبری داریوش بزرگ، او را غاصب دانسته و در یک کودتای مقتدرانه در دژی در ماد از پای درآوردند.

۴. داریوش اول (بزرگ)؛ تکنسین امپراتوری و نابغه اداری (۵۲۲ – ۴۸۶ پ.م)

تکه‌ای از یک بلوک گوشه‌ای سنگ آهک که یک پادشاه ایرانی (به احتمال زیاد داریوش اول) را به تصویر می‌کشد، تخت جمشید، حدود قرن ششم تا پنجم پیش از میلاد. منبع: موزه بریتانیا، لندن

داریوش بزرگ از شاخه‌ای فرعی از خاندان هخامنشی، امپراتوری آشفته و پر از شورش را تحویل گرفت و با سرکوب هم‌زمان ۹ پادشاه دروغین، نظم را برقرار ساخت.

  • میراث ماندگار: داریوش ساختار هخامنشی را سیستماتیک کرد. او جاده شاهی (نخستین شبکه بزرگراهی جهان)، سیستم بازرسان شاهی (چشم و گوش شاه)، واحد پول استاندارد جهانی (سکه طلا یا داریک) و ساخت مجموعه بی‌نظیر تخت جمشید (پرسپولیس) را به یادگار گذاشت. کتیبه سه زبانه بیستون او، کلید رمزگشایی خط میخی در تاریخ مدرن شد. او همچنین نخستین شاهی است که اقتدار خود را به خواست «اهورامزدا» پیوند زد.

۵. خشایارشا اول؛ هجوم حماسی به قلب اروپا (۴۸۵ – ۴۶۵ پ.م)

نقش برجسته یک نگهبان هخامنشی از کاخ خشایارشا در تخت جمشید، ۴۸۵-۴۶۵ پیش از میلاد. منبع: موزه هنرهای زیبا، بوستون

فرزند داریوش بزرگ و آتوسا (دختر کوروش بزرگ)، شاهی مقتدر بود که پس از مهار شورش‌های بابل و مصر، تمام همت خود را معطوف به جبهه غرب و تنبیه آتن کرد.

  • میراث ماندگار: او عظیم‌ترین لجستیک نظامی جهان باستان را برای حمله به یونان بسیج کرد (نبردهای ترموپیل و سالامیس). گرچه او آتن را فتح کرد و به آتش کشید، اما شکست در نبرد دریایی سالامیس او را به پایتخت بازگرداند. خشایارشا سال‌های پایانی عمر خود را صرف اتمام بناهای شکوهمند تخت جمشید کرد و سرانجام قربانی توطئه داخلی دربار و رئیس محافظانش شد.

۶. اردشیر اول (درازدست)؛ دوران دیپلماسی طلایی و جنگ‌های نیابتی (۴۶۵ – ۴۲۴ پ.م)

نقش برجسته سنگی خشایارشا و همراهانش در تخت جمشید

او پس از مجازات قاتلان پدرش خشایارشا بر تخت نشست. پادشاهی او با تغییر استراتژی نظامی ایران به دیپلماسی هوشمندانه شناخته می‌شود.

  • میراث ماندگار: او با انتقال تمرکز پایتخت به شوش و اتخاذ استراتژی حمایت مالی از جنگ‌های داخلی یونان (جنگ پلوپونز میان آتن و اسپارت)، بدون شلیک یک تیر، قدرت‌های غربی را تضعیف و مستهلک کرد و صلح را در مرزهای غربی حفظ نمود.

۷. داریوش دوم (۴۲۳ – ۴۰۴ پ.م)؛ احیای نفوذ در ایونیه

نقش برجسته هخامنشی پادشاه ایرانی در حال نبرد با یک هوپلیت یونانی و اثر آن، ۴۵۰ سال قبل از میلاد. منبع: موزه پاول جی. گتی، لس‌آنجلس

دوران داریوش دوم با شورش‌های مداوم ساتراپ‌ها همراه بود؛ اما او با زیرکی توانست مداخله در جنگ‌های پلوپونز را تشدید کند و نفوذ شاهنشاهی ایران بر شهرهای یونانی‌نشین آسیای صغیر (ایونیه) را دوباره مستحکم سازد.

۸. اردشیر دوم (۴۰۴ – ۳۵۸ پ.م)؛ طولانی‌ترین زمامداری و صلح شاهانه

مهر سفالی هخامنشی با مهری که یک پادشاه ایرانی را در حال نیزه زدن به یک سرباز یونانی نشان می‌دهد، ۵۵۰-۳۳۱ پیش از میلاد. منبع: موزه هنرهای زیبای بوستون

او با چالش خونین شورش برادرش «کوروش کوچک» مواجه شد که با ارتش بزرگی از ده هزار مزدور یونانی به قلب ایران تاخته بود. اردشیر او را در نبرد کوناکسا شکست داد.

  • میراث ماندگار: او با ۴۶ سال سلطنت، طولانی‌ترین فرمانروایی را در میان هخامنشیان داشت. شاهکار او تحمیل معاهده «صلح شاهانه» به یونان بود که طبق آن، یونانیان رسماً حاکمیت ایران بر آسیای صغیر را پذیرفتند.

۹. اردشیر سوم (۳۵۸ – ۳۳۸ پ.م)؛ بازگشت مشت آهنین هخامنشی

کتیبه‌ای از اردشیر سوم، تخت جمشید، حدود قرن چهارم پیش از میلاد. منبع: موزه بریتانیا، لندن

او پادشاهی مقتدر، مصمم و بی‌رحم بود که امپراتوری رو به افول را دوباره منسجم کرد. وی با سرکوب همه‌جانبه «شورش بزرگ ساتراپ‌ها» و فتح مجدد مصر پس از دهه‌ها استقلال، اقتدار مطلق شوش را به رخ جهان کشید.

۱۰. اردشیر چهارم (آرسس)؛ قربانی دسیسه‌های دربار (۳۳۸ – ۳۳۶ پ.م)

نقش برجسته درباریان مادی و حاملان خراج، تخت جمشید هخامنشی، حدود ۵۵۰-۳۳۱ پیش از میلاد. منبع: موزه هنرهای زیبای بوستون

دوران کوتاه دو ساله او به طور کامل تحت کنترل و سایه سنگین «باگواس»، خواجه قدرتمند و پرنفوذ دربار گذشت و در نهایت نیز به دست او مسموم شد.

۱۱. داریوش سوم؛ آخرین مدافع شاهنشاهی هخامنشی (۳۳۶ – ۳۳۰ پ.م)

جزئیاتی از نبرد اسکندر و داریوش در ایسوس موزاییک، پمپئی، ق. قرن 1 پس از میلاد منبع: Museo Archeologico Nazionale di Napoli

او زمانی بر تخت نشست که دربار هخامنشی بر اثر ترورهای پیاپی ضعیف شده بود. داریوش سوم مردی شجاع بود، اما بخت با او یار نبود؛ چرا که سلطنتش با ظهور نبوغ نظامی اسکندر مقدونی هم‌زمان شد.

  • میراث ماندگار: داریوش در دو نبرد سرنوشت‌ساز ایسوس و گوگامل در برابر تاکتیک‌های جدید ارتش مقدونی شکست خورد. او در حالی که برای جمع‌آوری ارتش جدید به ایالات شرقی (باکتریا) عقب‌نشینی می‌کرد، توسط ساتراپ خیانت‌کار خود «بسوس» زخمی و رها شد تا اسکندر پیکر بی‌جان آخرین شاه رسمی هخامنشی را بیابد.

۱۲. اردشیر پنجم (بسوس)؛ غروب تلخ و فرجام خونین امپراتوری (۳۳۰ – ۳۲۹ پ.م)

چاپی که بسوس را در حال آوردن به حضور اسکندر نشان می‌دهد، مدرسه سیرو فری، حدود ۱۶۴۹-۱۶۸۹، منبع: موزه بریتانیا، لندن

بسوس، ساتراپ باختر (بلخ)، پس از خیانت به داریوش سوم، تاج پادشاهی بر سر نهاد و خود را اردشیر پنجم نامید تا پرچم مقاومت در برابر مقدونیان را در شرق ایران برافراشته نگه دارد.

  • میراث ماندگار: مقاومت او دیری نپایید. اسکندر او را تعقیب و دستگیر کرد و به جرم شاه‌کشی، به طرزی فجیع اعدام نمود. با مرگ او، پرونده سلسله باشکوه هخامنشی، به عنوان اولین و یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های جهان متمدن، برای همیشه بسته شد.
یک نکته برای میراث ایران آگاهی، حفاظت علمی و آینده گردشگری فرهنگی

پیشنهاد مطالعه

تازه‌ها

پربازدیدترین‌ها

ارسال دیدگاه