برای دهه‌ها، موزه‌های بزرگ جهان در غرب یک خط دفاعی ثابت در برابر استرداد میراث فرهنگی مصر داشتند: «مگر مردم بیشتری این آثار را در خانه فعلی‌شان نمی‌بینند؟ و اصلاً در مصر کجا ظرفیت و امکانات نگهداری آن‌ها را دارد؟» اما با افتتاح رسمی موزه بزرگ مصر (GEM)—مجموعه‌ای پیشرفته با سرمایه‌گذاری چند میلیارد دلاری—این بهانه‌ها برای همیشه رنگ باخته‌اند. اکنون زمان آن رسیده که ۷ گنجینه بی‌قیمت دنیای باستان به سرزمین مادری‌شان بازگردند.
کشمکش بر سر هویت ملی و موزه‌های جهانی
بخش عمده‌ای از مجادلات حقوقی و تاریخی میان دو رویکرد در جریان است: ملی‌گرایی فرهنگی (که معتقد است آثار متعلق به سرزمین مبدأ هستند) و دیدگاه موزه‌های جهانی (که ادعا می‌کند این آثار پس از سال‌ها به بخشی از تاریخ آن موزه‌ها و میراث مشترک بشری تبدیل شده‌اند). با این حال، کارزار فعالانی همچون دکتر زاهی حواس (باستان‌شناس برجسته مصری) با تکیه بر استانداردهای فوق‌پیشرفته موزه جدید جیزه، موج تازه‌ای از مطالبات را به راه انداخته است.
۱. سنگ رزتا (The Rosetta Stone)
- محل نگهداری فعلی: موزه بریتانیا، لندن
- داستان و اهمیت: سنگ رشید را مشهورترین سنگ تاریخ می‌دانند. این سنگ‌نبشته در سال ۱۷۹۹ در جریان لشکرکشی ناپلئون به مصر کشف شد و پس از شکست نیروهای فرانسوی در سال ۱۸۰۱، به عنوان غنیمت تسلیم بریتانیا گردید. سه زبانه بودن کتیبه‌های این سنگ (هیروگلیف، دموتیک و یونانی باستان) کلید اصلی ژان فرانسوا شامپولیون برای رمزگشایی خط هیروگلیف و پایه‌گذاری علم مصرشناسی مدرن شد.
۲. دایره‌البروج دندره (The Dendera Zodiac)
- محل نگهداری فعلی: موزه لوور، پاریس
- داستان و اهمیت: این نقش‌برجسته ماسه‌سنگی عظیم و مدور، صورت‌های فلکی باستانی را به تصویر کشیده و در سال ۱۷۹۹ در سقف معبد حاثور در دندره کشف شد. این اثر که متعلق به دوره بطلمیوسی (حدود ۵۰ پیش از میلاد) است، آمیزه‌ای شگفت‌انگیز از ستاره‌شناسی کهن مصری و نمادهای نجومی یونانی را نشان می‌دهد. در حال حاضر تنها یک نسخه کپی از آن در معبد اصلی قرار دارد.
۳. پیراهن ترخان (The Tarkhan Dress)
- محل نگهداری فعلی: موزه پیتری لندن (Petrie Museum)
- داستان و اهمیت: این لباس کتان ظریف با قدمتی بیش از ۵۰۰۰ سال، به عنوان کهن‌ترین جامه بافته‌شده جهان شناخته می‌شود. این دست‌بافت ارزشمند در سال ۱۹۱۳ توسط باستان‌شناس نامدار، فلندرز پیتری، در مقبره‌ای در جنوب قاهره کشف شد، اما اهمیت و ظرافت خیاطی آن تازه در دهه ۱۹۷۰ مورد شناسایی دقیق قرار گرفت.
۴. نیم‌تنه شاهزاده عنخ‌حاف (Bust of Ankhhaf)
- محل نگهداری فعلی: موزه هنرهای زیبای بوستون، آمریکا
- داستان و اهمیت: شاهزاده عنخ‌حاف از شخصیت‌های برجسته پادشاهی کهن (دودمان چهارم) و برادر ناتنی فرعون خوفو (خئوپس) بود. این نیم‌تنه سنگ‌آهکی با لایه‌ای از گل‌اخرا، چهره‌ای واقع‌گرایانه، چشمانی نافذ و خطوط چهره مردی مسن را نشان می‌دهد که از برجسته‌ترین شاهکارهای هنر پرتره‌سازی مصر باستان به شمار می‌آید. این اثر در سال ۱۹۲۷ توسط دولت وقت مصر به این موزه اهدا شده بود، اما هنوز در فهرست استرداد جای دارد.
۵. تابوت‌دان ستی اول (Sarcophagus of Seti I)
- محل نگهداری فعلی: موزه سر جان سوان، لندن
- داستان و اهمیت: فرعون ستی اول، پدر رامسس دوم و از پادشاهان قدرتمند دودمان نوزدهم بود. تابوت‌دان مرمرین و حکاکی‌شده او در سال ۱۸۱۷ توسط کاوشگر ایتالیایی، جووانی بلزونی، در دره پادشاهان کشف شد و پس از انصراف موزه بریتانیا، توسط معمار بریتانیایی، جان سوان، خریداری و به زیرزمین خانه‌اش منتقل گردید.
۶. تندیس همیونو (Statue of Hemiunu)
- محل نگهداری فعلی: موزه رومر و پلیزائوس، هیلدس‌هایم، آلمان
- داستان و اهمیت: شاهزاده همیونو، وزیر اعظم، خواهرزاده فرعون خوفو و ناظر ارشد بر فرایند ساخت و معماری هرم بزرگ جیزه بود. مجسمه نشسته و بزرگ او در سال ۱۹۱۲ در جیزه توسط باستان‌شناس آلمانی، هانس یونکر، پیدا شد و قطعات آسیب‌دیده آن با دقت فراوان مرمت گردید.
۷. نیم‌تنه ملکه نفرتیتی (Bust of Nefertiti)
- محل نگهداری فعلی: موزه جدید (Neues Museum)، برلین
- داستان و اهمیت: در کنار سنگ رشید، نیم‌تنه ملکه نفرتیتی شناخته‌شده‌ترین شاهکار هنری مصر باستان خارج از این کشور است. این تندیس بی‌نقص و رنگین در سال ۱۹۱۲ در عمارنه کشف و طی توافقات تقسیم آثار آن دوره به آلمان منتقل شد. دولت مصر از سال ۱۹۴۶ تاکنون بارها درخواست رسمی برای بازگرداندن این تندیس نمادین ارائه داده است.
چشم‌انداز آینده و پایان بهانه‌ها
استردادهای موفقیت‌آمیز اخیر از مجموعه‌های خصوصی و موزه‌های هلند، آمریکا و یونان نشان می‌دهد که فضای بین‌المللی به سوی احترام به مالکیت فرهنگی کشورها در حال تغییر است. با افتتاح و درخشش موزه بزرگ مصر (GEM)، ادعای نبود فضای شایسته برای این شاهکارها باطل شده و فشار افکار عمومی برای بازگرداندن نمادهای هویتی مصر بیش از هر زمان دیگری تقویت شده است.
نظر شما درباره این مقاله
مطالب مرتبط در «مصر باستان»
راز گنج پنهان ملکه‌های آشور : همتای زرین توت‌عنخ‌آمون در نمرود
کشف سکه های اسلامی در سکونتگاه وایکینگ ها
هوش مصنوعی آپولو؛ نخستین مدل بازخوانی متون یونان باستان
کشف کتیبه تدفینی اواخر دوره ساسانی در شمال استخر
بازسازی چهره کهن‌ترین انسان خردمند؛ هومو ساپینس ۳۱۵ هزار ساله
کشف 244 کیسه پر از گنج در مزرعه ای در انگلستان
زره و کلاه‌خود ۲۶۰۰ ساله پس از ۶۲ سال به یونان بازگشت
سودای گنج و بهای جان؛ تاملی بر فاجعه مرگ سه گنج یاب در چرام
دستگیری حفار غیرمجاز در حریم «نقش رجب»؛ لزوم گسترش چتر حفاظتی به کانون‌های بحرانی شمال فارس
ارسال دیدگاه