روایت کامل پادشاهی پوران دخت و آزرمی دخت بر شاهنشاهی ساسانی

مجله اینترنتی باستان‌ شناس | سایه سنگین جنگ‌های فرسایشی، خیانت‌های دربار، توطئه‌های دائم نجبای نظامی و خطر نوظهور هجوم اعراب، بقای این امپراتوری کهن را به شدت تهدید می‌کرد. در این میان، برای نخستین و آخرین بار در تاریخ این سلسله، دو زن زمام امور را به دست گرفتند: پوران‌دخت و آزرمی‌دخت. این دو خواهر که دختران خسرو پرویز بودند، با قدرت مطلق بر اریکه قدرت تکیه زدند و تلاش کردند تا کشتی طوفان‌زده کشور را به ساحل آرامش برسانند. روی کار آمدن آن‌ها نه از سر تفنن، بلکه تلاشی مأیوسانه برای بازگرداندن مشروعیت و ثبات به دولتی در حال فروپاشی بود؛ امپراتوری عظیمی که میان دو فراکسیون قدرتمند و رقیب از اشراف یعنی خاندان «پهلو» (پارت‌ها) و خاندان «پارسی» (ساسانیان جنوب) تکه‌تکه شده بود.

۱. میراث خونین؛ نجات از دم تیغ برادر و سقوط خسرو پرویز

پس از شکست فاجعه‌ بارایران در جنگ‌های ۲۶ ساله با روم شرقی (از ۶۰۲ تا ۶۲۸ میلادی)، شیرازه کشور از هم پاشید. نجبای دربار که از سیاست‌های جنگ‌طلبانه خسرو پرویز به تنگ آمده بودند، شورش کردند، شاه را از تخت خلع و سپس اعدام نمودند. آن‌ها پسر او، شیرویه (که با نام قباد دوم بر تخت نشست)، را به پادشاهی رساندند. شیرویه برای تثبیت موقعیت متزلزل خود بر تخت شاهی، دست به قتل‌عامی وحشتناک و بی‌سابقه در تاریخ ساسانی زد؛ او تمام برادران تنی و ناتنی خود را که مدعیان احتمالی و مشروع تاج‌وتخت بودند، از دم تیغ گذراند. با این حال، او از سر جان دو خواهرش، پوران‌دخت و آزرمی‌دخت، گذشت.

این دو خواهر شجاعانه و با صلابت پیش برادر قاتل خود رفتند و او را به خاطر کشتن پدر، قتل‌عام برادران و غصب ناصواب تاج‌وتخت شاهنشاهی به شدت نکوهش و نفرین کردند. بر اساس گزارش‌های دقیق تاریخی، شیرویه از فرط شرم، گناه و پشیمانی عمیق به تلخی گریست و تاج شاهی را چند پاره کرد. او که غرق در عذاب وجدان بود، تنها چند ماه بعد بر اثر بیماری مهلک طاعون (که به طاعون شیرویه معروف شد) درگذشت. پس از او، پسر خردسالش، اردشیر سوم، به شاهی رسید. اما حکومت این کودک نیز دوامی نداشت و با شورش و غصب تاج‌وتخت توسط سردار معروف و فاتح ارتش ساسانی، شهربراز، به پایان رسید. شهربراز که از نژاد و تبار ساسانی نبود و مشروعیت پادشاهی نداشت، به زودی به دست خاندان «پهلو» کشته شد تا راه برای بازگشت مشروعیت به خاندان ساسانی هموار شود.

۲. دوره اول پادشاهی پوران‌دخت؛ شهبانوی صلح، مهر و دادگری

خاندان پهلو که به دنبال یک چهره مشروع از خون خالص ساسانی بودند تا کشور را از هرج‌ومرج نجات دهند، پوران‌دخت را به عنوان تنها وارث مشروع و بلافصل خسرو پرویز بر تخت شاهی نشاندند. او با جلوس بر تخت، بیانیه‌ای صادر کرد و به رعایای خود وعده داد که با راستی، مهر، بخشش و داد بر آنان حکومت خواهد کرد. پوران‌دخت به سرعت به داد ضعفا و طبقات فرودست رسید، مالیات‌های سنگین معوقه مردم را بخشید یا کاهش داد و دستور داد سکه‌هایی با نقش و نام پدرش ضرب شود تا از این طریق «فره و شکوه» خاندان ساسانی را احیا کند و مشروعیت خود را به رخ رقبا بکشد. او برای تحکیم موقعیت سیاسی‌اش، فرخ‌هرمز (سپهبد برجسته و رهبر خاندان پهلو) را به عنوان وزیر اعظم و مدبر امور مملکت برگزید.

بزرگ‌ترین و ماندگارترین دستاورد پوران‌دخت در این دوره اول، پایان دادن به جنگ‌های ویرانگر و فرسایشی با امپراتوری روم شرقی (بیزانس) بود. او با فرستادن هیئتی دیپلماتیک به سرپرستی «یشوع‌یهب دوم» (بطریق کلیسای مشرق) به نزد هراکلیوس، امپراتور بیزانس، قرارداد صلحی پایدار را منعقد کرد. به عنوان نشانه حسن نیت، پوران‌دخت «صلیب راستین» (مقدس‌ترین شیء مسیحیان که توسط خسرو پرویز به غنیمت گرفته شده بود) را به رومیان بازگرداند. هراکلیوس که از خرد و حکومت یک زن بر شاهنشاهی ایران شگفت‌زده شده بود، صلح را با آغوش باز پذیرفت و حتی پیشنهاد حمایت نظامی از حکومت او را مطرح کرد. با این حال، دولت اول پوران‌دخت مستعجل بود؛ او نتوانست اشراف درباری را که دیگر برای حکومت یک زن مشروعیت قائل نبودند مهار کند و پس از یک سال و چند ماه، توسط پسرعمه‌اش، شاپور شهربراز، از قدرت کنار زده شد. پس از شاپور نیز، پیروز دوم و چند مدعی دیگر به سرعت آمدند و رفتند و پایتخت دوباره غرق در آشوب شد.

۳. آزرمی‌دخت؛ شهبانوی آهنین، قدرتمند و انتقام خونین

پس از آشفتگی‌های پیاپی و سرنگونی مدعیان متعدد، خاندان «پارسی» (که رقیب سرسخت و سنتی پهلوها بودند) قدرت را در دست گرفتند و آزرمی‌دخت، خواهر پوران‌دخت، را در سال ۶۳۰ میلادی بر تخت شاهنشاهی نشاندند. برخلاف خواهرش که راه صلح و مهر را پیش گرفته بود، آزرمی‌دخت با زبانی سخت و آهنین سخن گفت. او در بیانیه تاج‌گذاری خود اعلام کرد که حکومت او راه و روش پدرش خسرو پرویز (که او را فاتح بزرگ می‌خواند) را دنبال خواهد کرد و رو به جلو گام برمی‌دارد. او هشدار داد که هرگونه طغیان، نافرمانی و شورش را با تیغ بی‌دریغ و خونین خود پاسخ خواهد داد. آزرمی‌دخت نیز سکه‌هایی به نام پدرش ضرب کرد تا روحیه خردشده و تحقیرشده مردم را پس از شکست فاجعه‌بار از روم ترمیم کند.

تهدید مقتدرانه او بیهوده نبود و به زودی به کار آمد. فرخ‌هرمز، وزیر اعظم پیشین و رهبر قدرتمند خاندان پهلو، با ارسال نامه‌ای رسمی از آزرمی‌دخت خواستگاری کرد. هدف واقعی فرخ‌هرمز این بود که از طریق ازدواج با شهبانو، تاج‌وتخت و قدرت مطلق را برای خاندان خود (پهلو) تصاحب کند و خاندان پارسی را کنار بزند. آزرمی‌دخت که هوش سیاسی بالایی داشت، متوجه این توطئه خطرناک شد اما به ظاهر با خواستگاری او موافقت کرد. او برای فرخ‌هرمز دام پهن کرد و به او پیغام داد که به شرط ملاقات پنهانی و شبانه در کاخ، با این وصلت موافقت می‌کند. به محض ورود فرخ‌هرمز به قرارگاه تاریک در کاخ، فرمانده گارد سلطنتی به دستور مستقیم شهبانو به او هجوم برد و او را به قتل رساند. پیکر غرق در خون وزیر اعظم به فرمان آزرمی‌دخت بر درگاه کاخ به نمایش گذاشته شد تا درس عبرتی سخت برای سایر توطئه‌گران و مدعیان قدرت باشد.

۴. انتقام وحشتناک رستم فرخزاد و سقوط خونین آزرمی‌دخت

قتل فرخ‌هرمز آتش خشم اشراف شمالی و خاندان پهلو را به تندترین شکل ممکن برافروخت. پسر او، رستم فرخزاد (که در آن زمان فرماندار و سپهبد ارشد خراسان بود)، با شنیدن خبر مرگ پدرش، لشکری انبوه، مجهز و کینه‌توز را آراست و به سوی تسیفون (پایتخت ساسانیان) تاخت. او به سرعت پایتخت را محاصره و تصرف کرد، نیروهای وفادار به خاندان پارسی را در هم کوبید و به کاخ سلطنتی هجوم برد. رستم برای انتقام خون پدرش، دستور داد چشمان آزرمی‌دخت را کور کنند و سپس او را به طرز فجیع و دردناکی به قتل رساندند. با سقوط و مرگ آزرمی‌دخت، پایتخت دوباره در آستانه خلاء قدرت و فروپاشی کامل قرار گرفت.

۵. دوره دوم پادشاهی پوران‌دخت؛ تلاش مأیوسانه برای نجات امپراتوری

پس از سرنگونی و قتل آزرمی‌دخت، رستم فرخزاد و بزرگان دربار متوجه شدند که کشور در آستانه نابودی مطلق است و برای حفظ شیرازه مصلحت مملکت، هیچ گزینه‌ای مشروع‌تر، عاقل‌تر و باکفایت‌تر از پوران‌دخت وجود ندارد. بنابراین، اشراف رقیب اختلافات را کنار گذاشتند و او را برای بار دوم به تخت شاهنشاهی نشاندند. پوران‌دخت در این دوره دوم، تمام توان خود را گذاشت تا با ایجاد یک ائتلاف پایدار میان دو خاندان رقیب و کینه‌توز (پهلو و پارسی)، ثبات را به کشور بازگرداند. او برای جلب رضایت پهلوها، رستم فرخزاد را به عنوان سپهسالار کل ارتش امپراتوری و مدبر اصلی امور کشور منصوب کرد.

او دست به اصلاحات گسترده اقتصادی و اداری زد، سکه‌های جدیدی ضرب کرد، ارتش تضعیف‌شده را بازسازی نمود و تلاش کرد تا مرزهای غربی و به ویژه مرزهای جنوبی را که اکنون تحت هجوم پیاپی و سنگین سپاهیان مسلمان عرب قرار گرفته بود، تقویت کند. پوران‌دخت فرماندهان باذکاوتی چون بهمن جادویه را برای مقابله با اعراب فرستاد که این تدبیر منجر به پیروزی‌های نظامی موقتی مانند «جنگ جسر» (پل) شد و پیشروی اعراب را برای مدتی کند کرد. با این حال، ضربات روحی، اقتصادی و جسمی وارد شده به پیکره امپراتوری طی دهه‌های گذشته، عمیق‌تر از آن بود که به دست یک نفر ترمیم شود. پوران‌دخت پس از حدود دو سال حکومت سخت و پرفشار در دوره دوم خود، بر اثر بیماری یا به قولی مسمومیت ناشی از توطئه‌های پنهان درگذشت.

۶. فرجام کار؛ سایه سقوط بر تیسفون و پایان شاهنشاهی

با مرگ پوران‌دخت، آخرین ستون‌های اقتدار، مشروعیت و خرد سیاسی ساسانی فرو ریخت. درباریان و نجبای خسته از جنگ‌های داخلی طولانی، سرانجام یزدگرد سوم (نوه خردسال خسرو پرویز) را به عنوان آخرین پادشاه از تبار ساسانی بر تخت نشاندند. اما دیگر بسیار دیر شده بود و زمان به زیان آن‌ها حرکت می‌کرد. کشور بر اثر دهه‌ها جنگ فرسایشی با روم، اختلافات داخلی خونین خاندان‌های اشرافی، قحطی و سیلاب‌های ویرانگر دجله و فرات و همچنین شیوع طاعون به شدت ضعیف و بی‌رمق شده بود. تنها چند سال پس از مرگ پوران‌دخت، ارتش ساسانی در نبردهای سرنوشت‌ساز قادسیه و نهاوند از سپاهیان مسلمان شکست خورد، تیسفون سقوط کرد و یزدگرد سوم متواری شد تا پرونده یکی از بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین امپراتوری‌های جهان باستان برای همیشه بسته شود. سکه‌های به جای مانده از پوران‌دخت و آزرمی‌دخت در موزه‌های بزرگ جهان، امروز تنها شاهدان عینی و ملموس روزگاری هستند که دو زن شجاع، بار سنگین یک شاهنشاهی بزرگ در حال سقوط را بر دوش کشیدند.

سوالات متداول