مجله اینترنتی باستان شناس | «فرانسوا دسه» (François Desset)، باستانشناس فرانسوی، به همراه یک تیم بینالمللی از پژوهشگران، از پیشرفتهای چشمگیری در رمزگشایی از «خط عیلامی خطی» (Linear Elamite) خبر داده است؛ خطی که حدود ۴۰۰۰ سال پیش توسط تمدن عیلام در ایران باستان مورد استفاده قرار میگرفت. این موفقیت بزرگ نه از طریق کشف یک اثر نمادین و ناگهانی مانند «سنگ روزتا»، بلکه از طریق یک روش سنتی و آشناتر در پژوهشهای خطوط باستان به دست آمده است: بررسی و تکرار نامهای شاهان.
خط عیلامی خطی نخستین بار در سال ۱۹۰۳ میلادی در جریان کاوشهای فرانسویها در شوش — یکی از بزرگترین و مهمترین شهرهای باستانی در جنوب غربی ایران — شناسایی شد. این خط برای دههها یکی از دشوارترین و چالشبرانگیزترین سیستمهای نگارشی شرق نزدیک باستان به شمار میرفت. مشکل اصلی بسیار ساده اما جدی بود: متون باقیمانده به این خط بسیار اندک و اغلب بسیار کوتاه بودند.
اما این وضعیت زمانی تغییر کرد که «دسه» به کتیبههای حکشده روی ظروف نقرهای موجود در «مجموعه محبوبيان» در لندن دسترسی پیدا کرد. اضافه شدن این متون به مجموعه دادههای قبلی، نشانهها و نامهای تکراری کافی را در اختیار محققان قرار داد تا بتوانند خوانشهای احتمالی خود را به آزمایش بگذارند.
کلید اصلی این رمزگشایی، نام «شیلهاها» (Shilhaha) بود؛ پادشاه عیلامی که در حدود سال ۱۹۵۰ پیش از میلاد حکمرانی میکرد. دسه متوجه توالی چهار نشانه شد که دو نشانه پایانی آن تکرار شده بودند. این الگو دقیقاً با بخش پایانی نام شیلهاها مطابقت داشت. از این نقطه به بعد، نامهای دیگر نیز قابل خواندن شدند؛ از جمله نام «ایپارتی دوم» (Eparti II) و خدای عیلامی «ناپیریشا» (Napiresha).
این روش در تاریخ رمزگشایی خطوط باستانی بیسابقه نیست. ژان-فرانسوا شامپولیون نیز پیش از این از نامهای سلطنتی مانند بطلمیوس و کلئوپاترا برای گشودن رمز هیروگلیفهای مصری استفاده کرده بود. در مورد خط عیلامی خطی نیز، نام شیلهاها نقشی مشابه را ایفا کرد.
با این حال، این دستاورد علمی با احتیاط زیادی از سوی جامعه آکادمیک همراه است. این رمزگشایی کار یک پژوهشگر به تنهایی نبوده است؛ این مطالعه علمی توسط فرانسوا دسه، کامبیز طبیبزاده، متیو کروران، جیان پیترو باسلو و جیانی مارکزی منتشر شده است. کار آنها نشان میدهد که خط عیلامی خطی اکنون تا حد زیادی قابل خواندن است، اگرچه ترجمه دقیق هر متن همچنان کار دشواری است.
این تمایز در باستانشناسی اهمیت بالایی دارد؛ یک خط را میتوان پیش از درک کامل زبان پشت آن، رمزگشایی کرد. یعنی محققان ممکن است بدانند نشانهها چه صدایی میدهند، اما همچنان با گرامر، کلمات نادر یا بخشهای آسیبدیده متن دستوپنجه نرم کنند. زبان عیلامی معمولاً به عنوان یک «زبان تکخانواده» (Language Isolate) شناخته میشود، به این معنی که هیچ ارتباط اثباتشده و مطمئنی با هیچیک از خانوادههای زبانی شناختهشده جهان ندارد.
خط عیلامی خطی چیست؟

خط عیلامی خطی در اواخر هزاره سوم و اوایل هزاره دوم پیش از میلاد، یعنی تقریباً بین سالهای ۲۳۰۰ تا ۱۸۸۰ پیش از میلاد در جنوب ایران مورد استفاده قرار میگرفت. نشانههای این خط هندسی هستند: لوزیها، خطوط، منحنیها و دیگر اشکال فشرده. برخلاف خط میخی بینالنهرین که با قلمی گوه شکل روی گل مرطوب فشرده و حک میشد، عیلامی خطی ظاهر و ساختار بصری کاملاً متفاوتی داشت.
این خط به جهان عیلام تعلق داشت؛ تمدنی که مرکز آن در جنوب غربی ایران امروزی، بهویژه در اطراف شوش و انشان بود. عیلام در میان بینالنهرین و فلات ایران قرار داشت و حاکمان آن به طور عمیقی در شبکههای سیاسی، مذهبی و تجاری شرق نزدیک باستان مشارکت داشتند.
عیلام یک فرهنگ حاشیهای نبود. زبان آنها برای قرنها به حیات خود ادامه داد و حتی در بوروکراسی و مدیریت امپراتوری هخامنشی نیز به کار گرفته شد. هزاران متن عیلامی متأخر به خط میخی نوشته شدهاند که نمونه بارز آن در «الواح باروی تخت جمشید» دیده میشود. با این حال، خط عیلامی خطی به فاز بسیار قدیمیتر و مرموزتر این تمدن تعلق دارد.
چرا ظروف نقرهای اهمیت داشتند؟
پیشرفتهای جدید از بررسی کتیبههای روی جامها و ظروف نقرهای حاصل شد که بسیاری از آنها با نامهای سلطنتی و عبارات مذهبی همراه بودند. اهمیت این اشیاء در این بود که کلمات و نامهای تکراری را در انواع مشابهای از متون ارائه میدادند.
در سیستمهای نگارش باستانی، تکرار معمولاً اولین شکاف را در دیوار تمدنهای خاموش ایجاد میکند. کتیبههای سلطنتی تمایل دارند عناوین، نامهای خدایان، افعال تقدیمی و عبارات استاندارد را تکرار کنند. زمانی که نام یک پادشاه شناسایی شود، نشانههای مجاور آن میتوانند ارزشهای آوایی خود را آشکار کنند.
ظروف نقرهای همچنین از این جهت کمککننده بودند که برخی از متون عیلامی خطی را میشد با متون شناختهشدهتر عیلامی که به خط میخی نوشته شده بودند، مقایسه کرد. این نوع شواهد «دو خطی» (Biscriptural) — یعنی ثبت یک زبان واحد یا مشابه در دو سیستم نگارشی متفاوت — یکی از قدرتمندترین ابزارهای در دسترس کتیبهشناسان است.
دسه اعلام کرده است که این موفقیت به او اجازه داد تا روی ۴۵ کتیبه عیلامی خطی کار کند. این هنوز رقم کوچکی است؛ برای مقایسه، بسیاری از خطوط باستانی دیگر با حجم بسیار بزرگتری از دادهها رمزگشایی شدهاند. به همین دلیل است که این ادعا بسیار مهم ارزیابی میشود، اما متخصصان همچنان با دقت در حال بررسی جزئیات آن هستند.
یک سنت نگارشی اصیل ایرانی

یکی از دلایل اهمیت بالای خط عیلامی خطی این است که به نظر میرسد این سیستم نگارشی، یک خط بومی و محلی بوده که در داخل ایران باستان توسعه یافته است. دسه با تاکید بر این نکته یادآور میشود که سایر سیستمهای نگارشی مورد استفاده در ایران در دورههای مختلف — از جمله خط میخی، یونانی و عربی — همگی از خارج از این منطقه وارد شده بودند.
این به معنای آن نیست که عیلامی خطی در انزوا رشد کرده است؛ چرا که عیلام در تماس مداوم با بینالنهرین بود. اما این خط نشان میدهد که ایرانِ باستان صرفاً دریافتکننده فرهنگ مکتوب از همسایگان غربی خود نبوده، بلکه روشهای خاص خود را برای ثبت زبان، قدرت و آیینها خلق کرده است.
این داستان حتی به زمانهای دورتری نیز بازمیگردد؛ یعنی به خط «آغاز-عیلامی» (Proto-Elamite)، سیستم نگارشی قدیمیتری که حدود ۳۰۵۰ تا ۲۹۰۰ پیش از میلاد استفاده میشد و بخش اعظم آن هنوز رمزگشایی نشده است. دسه ابراز امیدواری کرده است که بتواند از تجربیات به دست آمده از خط عیلامی خطی، برای گشودن رمز این متون کهنتر نیز استفاده کند.
یک گام بزرگ، اما نه کلام آخر
رمزگشایی از خط عیلامی خطی میتواند نگاه دانشمندان را به تاریخ اولیه ایران دگرگون کند. این دستاورد دسترسی مستقیمی را به ایدئولوژی سلطنتی، احکام مذهبی و جغرافیای سیاسی دورهای فراهم میآورد که هنوز اطلاعات اندکی از آن مکتوب شده است.
با این حال، نباید به گونهای رفتار کرد که گویی تمام رازها حل شدهاند. مجموعه آثار موجود محدود است؛ برخی از اشیاء از مجموعههای خصوصی به دست آمدهاند که تعیین اصالت و منشأ دقیق آنها دشوار است و زبان عیلامی در مراحل اولیه خود هنوز به طور کامل درک نشده است.
آنچه تغییر کرده، میزان دسترسی ماست. خطی که زمانی کاملاً صامت و خاموش به نظر میرسید، اکنون نشانه به نشانه، نام به نام و متن به متن در حال جان گرفتن است. برای تاریخِ نگارش، همین مقدار هم کافی است تا این کشف را به رویدادی بزرگ و ماندگار تبدیل کند. عیلامی خطی دیگر تنها مجموعهای از اشکال هندسی زیبا روی اشیای باستانی ایران نیست؛ بلکه در حال تبدیل شدن به شاهدی خوانا از یکی از قدیمیترین فرهنگهای مکتوب در شرق نزدیک باستان است.

















ارسال دیدگاه