به تازگی باستانشناسان در حاشیه غربی شهرستان الیگودرز (استان لرستان) و در منطقهای به نام «قدبرا»، عملیات کاوش را در یک مجموعه زیرزمینی دستکند و فراموششده آغاز کردهاند؛ محوطهای اسرارآمیز که شواهد اولیه، قدمت آن را به اواخر دوران ساسانیان منسوب میکند.
این شاهکار معماری که سالها میان زمینهای کشاورزی و زیر لایههای ضخیم خاک و رسوبات مدفون بود، حالا با ورود تیمهای باستانشناسی تخصصی، آرامآرام در حال فاش کردن رازهای کهن خود است.
معماری دستکند؛ هنر تسخیر بستر طبیعی زمین

محوطه باستانی «قدبرا» نمونهای شاخص و خیرهکننده از معماری دستکند (Troglodytic Architecture) است. در این شیوه از ساختوساز، برخلاف معماری سنتی، از هیچگونه مصالح ساختمانی متعارف مثل آجر، سنگ یا ملات استفاده نمیشود. در عوض، معماران کهن با تراشیدن، حفاری و تخلیه دقیق بستر طبیعی سنگ یا خاک، فضاهای زندگی، راهروها و اتاقها را خلق میکردند.
مهندسی اقلیمی نیاکان ما: الیگودرز و مناطق شرق لرستان همواره به زمستانهای سخت و سرمای استخوانسوز مشهور بودهاند. کارشناسان احتمال میدهند طراحی این شبکه پیچیده زیرزمینی، پاسخی هوشمندانه برای غلبه بر این سرمای شدید و البته تامین امنیت ساکنان در مواقع هجوم دشمنان بوده است. این ساختار کارکردی، شباهتهای ساختاری چشمگیری با شهرهای زیرزمینی معروفی چون «اویی» در نوشآباد کاشان دارد.
یافتههای فاز نخست کاوش؛ از دالانهای تاریک تا شناسنامههای سفالی

در جریان نخستین فاز از عملیات کاوش در این محوطه، باستانشناسان موفق به شناسایی شبکهای متمایز از دالانها، تونلها، دهلیزها و دهانه دو اتاق زیرزمینی شدند. اما مهمترین کشف این فاز، پیدا شدن تکه سفالهایی است که حکم «شناسنامه زمانی» این سازه را دارند.
تحلیل این یافتههای سفالی نشان میدهد که این پناهگاه زیرزمینی نه تنها در اواخر دوره ساسانی ساخته شده، بلکه کاربری و استقرار در آن تا قرون میانی اسلامی نیز به صورت مستمر ادامه داشته است.
| ویژگیهای محوطه دستکند قدبرا الیگودرز | |
| قدمت تاریخی | اواخر دوره ساسانی تا قرون میانی اسلامی |
| نوع معماری | دستکند زیرزمینی (تراشیدن بستر خاک و رسوب) |
| عناصر معماری کشفشده | شبکهای از دالانها، تونلها، دهلیزها و اتاقها |
| کاربری احتمالی | پناهگاه دفاعی-امنیتی و سکونتگاه زمستانه |
| وضعیت ثبتی | ثبت در فهرست آثار ملی (سال ۱۳۷۲) |
غفلتی ۳۰ ساله و زنگ خطری برای میراث ملی
نکته تاملبرانگیز و تاسفبار درباره قدبرا این است که این محوطه ارزشمند، بیش از سه دهه پیش یعنی در سال ۱۳۷۲ به ثبت ملی رسیده بود؛ اما عملیات کاوش باستانشناسی روی آن پس از ۳۳ سال تأخیر، سرانجام در سال ۱۴۰۵ آغاز شد!
در طول این سالها، فعالیتهای کشاورزی غیرمجاز، شخم زدنهای مداوم و خاکبرداریهای بیرویه، آسیبهای جدی به لایههای فوقانی محوطه وارد کرده و از ارتفاع تپه باستانی کاسته است. با این حال، خوشبختانه بخش اصلی مهندسی پیشرفته نیاکان ما در عمق زمین، همچنان مستحکم و سالم باقی مانده است.
لرستان به دلیل بافت کوهستانی خود، خاستگاه دستکندهای مشهوری چون «غار کوگان» در دل صخرههاست؛ اما طبق اعلام اداره کل میراث فرهنگی، مجموعه تازه کشفشده الیگودرز از نظر وسعت، پیچیدگی و ویژگیهای معماری، جایگاهی کاملاً ویژه و متمایز در میان آثار مشابه استان دارد.
چشمانداز آینده؛ پتانسیل بالای تبدیل به سایتموزه
کاوش در قدبرا هنوز در گامهای ابتدایی خود قرار دارد و بخشهای وسیعی از این شهر پنهان، همچنان زیر خروارها خاک نفس میکشد. باستانشناسان معتقدند بررسی و پاکسازی کامل این مجموعه بزرگ ممکن است سالها زمان ببرد.
پژوهشگران امیدوارند با ادامه حمایتها، این محوطه به یک سایتموزه بینالمللی تبدیل شود تا علاوه بر روشن کردن گوشههای تاریک از تاریخ استقرار انسان در حاشیه زاگرس، به یکی از قطبهای جذاب گردشگری فرهنگی و باستانی در غرب ایران تبدیل گردد.

















ارسال دیدگاه