مجله اینترنتی باستانشناس | اکنون یک مطالعه جدید استدلال میکند که یکی از تاثیرگذارترین نظریهها در حوزه تکامل انسان—یعنی ایده «انقلاب ناگهانی انسان» (Human Revolution)—با حجم رو به رشد شواهد و یافتههای جدید همخوانی ندارد.
این تحقیق مروری که توسط باستانشناسی به نام هیو اس. گروکات (Huw S. Groucutt) در نشریه علمی Quaternary Science Reviews منتشر شده، به بررسی دقیق سوابق فسیلی، ژنتیکی و باستانشناسی در آفریقا و فراتر از آن پرداخته است. گروکات پس از مقایسه شواهد بهدستآمده از این حوزههای مختلف، استدلال میکند که تکامل انسان مسیر طولانی، ناهموار و نامنظمی را طی کرده است. ویژگیهایی که ما معمولاً آنها را به عنوان نشانههای «انسان مدرن» میشناسیم، به جای اینکه در جریان یک رویداد دگرگونکننده و واحد به وجود آمده باشند، به مرور زمان و در زمانها و مکانهای متفاوتی ظاهر شدهاند.
به چالش کشیدن ایده چرخش ناگهانی ۵۰ هزار ساله
برای سالهای متمادی، محققان تصور میکردند که یک جهش و تغییر بزرگ در حدود ۵۰,۰۰۰ سال پیش رخ داده است. بر اساس این دیدگاه قدیمی، انسانها در آن دوره یک بازسازی و جهش شناختی را تجربه کردند که به پیدایش تفکر نمادین، ابزارهای پیشرفته، هنر و شبکههای اجتماعی بزرگتر منجر شد. این فرضیه، پاسخی ساده و سرراست برای این پرسش ارائه میداد که چرا هومو ساپینسها در سراسر جهان گسترش یافتند در حالی که سایر انسانتباران (هومونینها) منقرض شدند. اما کشفیات جدید، تکیه بر این تصویر ساده را بسیار دشوار کرده است.
محوطههای باستانشناسی در سراسر قاره آفریقا شواهدی از رفتارهایی را نشان میدهند که پیش از این گمان میرفت به یک جهش تکاملی متأخر مربوط میشوند. مهرههای ساخته شده از صدف، ابزارهای استخوانی، رنگدانهها و آتشدانهای سازمانیافته، دهها هزار سال قبل از تاریخ فرضی این «انقلاب ناگهانی» وجود داشتهاند.
نکته مهم این است که این رفتارها به صورت یکجا و با هم پدیدار نشدند؛ برخی از آنها در یک منطقه ظاهر میشدند، سپس از سوابق باستانشناسی ناپدید میشدند و بعدها در جای دیگری دوباره خود را نشان میدادند. این الگو بیشتر شبیه به یک سلسله تغییرات طولانی است که در میان جمعیتهای متعدد و پراکنده شکل گرفته، نه یک نقطه عطف ناگهانی و واحد.
جدول زمانی ناهمگون ابزارها و آناتومی
تغییرات تکنولوژیکی و ابزارسازی نیز داستان مشابهی را روایت میکنند. سنتهای ساخت ابزارهای سنگی در نقاط مختلف آفریقا در زمانهای متفاوتی تغییر کرده است. در برخی مناطق، این گذار دهها هزار سال زودتر از مناطق دیگر رخ داده است. چنین تنوع و تفاوت زمانی گستردهای، به هیچ وجه با این ایده که «یک رویداد واحد تمام گروههای انسانی را در یک زمان واحد تحت تاثیر قرار داده است» همخوانی ندارد.
سوابق فسیلی نیز سوالات مشابهی را برمیانگیزند. دانشمندان اغلب از اصطلاح «انسان از نظر آناتومیکی مدرن» استفاده میکنند، با این حال تعیین دقیق زمان ظهور این آناتومی مدرن بسیار دشوار است. برای مثال، فسیلهای کشفشده در محوطه «جبل ایرهود» (Jebel Irhoud) در مراکش که قدمت آنها به بیش از ۳۰۰,۰۰۰ سال پیش میرسد، چندین ویژگی مشترک با هومو ساپینسها را نشان میدهند. این در حالی است که سایر ویژگیهای متعلق به جمعیتهای قدیمیتر، تا مدتها بعد همچنان پابرجا مانده بودند. به نظر میرسد آناتومی بدن انسان طی یک فرآیند طولانی و تدریجی توسعه یافته است، نه یک تغییر ناگهانی.
شواهد ژنتیکی و چالشهای تاریخگذاری
شواهد ژنتیکی نیز به همین مسیر ختم میشوند. تئوریهای پیشین حدس میزدند که یک جهش کلیدی و خاص، مغز انسان را متحول کرده و رفتار مدرن را رقم زده است. اما مطالعات ژنتیکی کنونی به یک تاریخچه بسیار تدریجیتر اشاره دارند؛ تاریخی که شامل جمعیتهای متعددی میشود که در طول دورههای زمانی طولانی از هم جدا شده، با هم آمیخته شده و به تبادل ژنی پرداختهاند.
این مطالعه همچنین روی یکی از مشکلات اساسی در بحث مهاجرتهای اولیه انسان دست میگذارد: چالش تاریخگذاری محوطههای باستانی. محققان برای تخمین سن فسیلها و دستسازهها به چندین روش مختلف تکیه میکنند. گاهی اوقات روشهای مختلف نتایج متفاوتی را ایجاد میکنند که این امر تعیین دقیق خطوط زمانی را دشوار میسازد.
یک نمونه بارز در این زمینه، غار «میسلیا» (Misliya Cave) در اسرائیل است. یک فک بالای انسانی که در آنجا یافت شده، به عنوان سندی ارائه شده که نشان میدهد هومو ساپینسها بین ۱۸۰,۰۰۰ تا ۱۹۰,۰۰۰ سال پیش به این منطقه رسیدهاند. برخی از تخمینهای سنسنجی از این فرضیه حمایت میکنند، اما روشهای دیگر تاریخهای جدیدتری را نشان میدهند. گروکات استدلال میکند که نتایج قابلاعتمادتر متعلق به محوطههایی است که چندین روش تاریخگذاری مستقل در آنها نتایج مشابهی را تولید کرده باشند.
به گفته نویسنده این مقاله، خود تاریخها معمولاً کمتر از «نحوه پیوند دادن آنها توسط محققان به فسیلها، ابزارها یا لایههای رسوبی خاص» چالشبرانگیز هستند. درک درست این روابط و پیوندها برای بازسازی تاریخ پراکندگی انسان در جهان حیاتی است.
لزوم همکاری میانرشتهای
این پژوهش به چالش دیگری نیز اشاره میکند؛ شواهد باستانشناسی، فسیلها و دادههای ژنتیکی اغلب داستانهای متفاوتی را روایت میکنند. محققی که تنها بر روی یک دسته از شواهد تمرکز میکند، ممکن است به نتایجی برسد که به شدت با نتایج متخصصان حوزههای دیگر تفاوت داشته باشد.
گروکات استدلال میکند که این تفاوتها نباید نادیده گرفته شوند. در کنار هم قرار دادن شواهد از چندین رشته علمی مختلف، تصویر کاملتری از خاستگاه و ریشههای انسان ارائه میدهد. تحقیقات کنونی نشان میدهند که هومو ساپینسها در جریان یک فرآیند طولانی پدید آمدهاند که توسط جمعیتهای بسیاری در سراسر آفریقا و فراتر از آن شکل گرفته است. به این ترتیب، پراکندگی و گسترش گونه ما در جهان، بسیار کمتر از آنچه تئوریهای قدیمی ادعا میکردند ناگهانی، و به مراتب پیچیدهتر بوده است.

















ارسال دیدگاه