کشف ردپای شهر گمشده سلوکیه در خوزستان

بر پایه تازه‌ترین پژوهش‌های باستان‌شناسی، شهر گمشده سلوکیه در ایران که قرن‌ها پیش توسط «استرابون»، جغرافی‌دان نامدار یونان باستان توصیف شده بود، احتمالاً در زیر بقایای آسیب‌دیده یک استقرارگاه باستانی در حاشیه رود جراحی آرمیده است. پژوهشگران در این مطالعه جدید، محوطه باستانی «جان‌شین» (Jan-e Shin) در جنوب غربی استان خوزستان را به عنوان اصلی‌ترین و قوی‌ترین گزینه برای جایگاه شهر باستانی «سلوکیه در کنار رود هدیفون» (Seleucia-on-the-Hedyphon) معرفی کرده‌اند؛ هرچند تأیید قطعی هویت این شهر همچنان نیازمند کاوش‌های باستان‌شناسی روشمند است.

شهر گمشده سلوکیه در متون تاریخی باستان؛ از استرابون تا پلینی

استرابون در نوشته‌های تاریخی خود از این سلوکیه به عنوان «شهری بزرگ» در نزدیکی رود «هدیفون» (Hedyphon) یاد کرده و توضیح داده است که این شهر پیش از دوره هلنیستی با نام «سلوکه» (Soloke) شناخته می‌شد. همچنین «پلینی» (Pliny)، نویسنده و تاریخ‌نگار رومی، در آثار خود از این مرکز شهری با عنوان «سلوکیه در الیمائیس» (Seleucia-in-Elymais) نام برده است.

پژوهشگران و مورخان معاصر به طور کلی رود باستانی هدیفون را با رودخانه جراحی امروزی در استان خوزستان یکسان می‌دانند. همین تطابق جغرافیایی باعث شده است که محوطه‌ها و استقرارگاه‌های باستانی پیرامون رود جراحی، به کانون اصلی جست‌وجوها برای یافتن این شهر گمشده هلنیستی تبدیل شوند.

ترکیب تصاویر ماهواره‌ای و بررسی‌های میدانی در پژوهش جدید

این پژوهش تازه که در نشریه علمی معتبر «ایران و قفقاز» (Iran and the Caucasus) به چاپ رسیده، توسط دو پژوهشگر به نام‌های داویده سالاریس (Davide Salaris) و روبرتو دان (Roberto Dan) به رشته تحریر درآمده است.

پژوهشگران در این مطالعه، داده‌های حاصل از تحلیل تصاویر ماهواره‌ای را با شواهد میدانی گردآوری‌شده در جریان بازدید سال ۲۰۱۵ میلادی ترکیب کرده‌اند. آن‌ها همچنین مکان‌ها و محوطه‌هایی را که دهه‌ها پیش توسط باستان‌شناس برجسته، جان هانسمن (John Hansman)، مورد بررسی قرار گرفته بود، دوباره بازنگری و ارزیابی کردند.

سرنخ‌های محوطه باستانی «جان‌شین» از شهر گمشده سلوکیه در ایران

محوطه باستانی جان‌شین در فاصله حدود ۸۰ کیلومتری (۴۹٫۷ مایلی) جنوب شرقی اهواز قرار دارد. در مطالعات پیشین، جان هانسمن تمرکز خود را بر روی یک استقرارگاه مستحکم و دارای حصار در ساحل غربی رودخانه جراحی معطوف کرده بود؛ اما پژوهشگران در بررسی‌های جدید به شواهدی دست یافتند که نشان می‌دهد بقایای باستانی بیشتری در آن سوی آب و در ساحل شرقی نیز امتداد یافته است.

بر اساس پراکنش قطعات سفالین در بخش شرقی رودخانه، باستان‌شناسان مساحت بخش غربی محوطه را حدود ۳۰ هکتار (۷۴٫۱ جریب) برآورد می‌کنند. با احتساب بقایای ساحل شرقی، وسعت کل این مجموعه شهری باستانی به حدود ۵۰ هکتار (۱۲۳٫۶ جریب) می‌رسد که با توصیف استرابون از یک «شهر بزرگ» همخوانی دارد.

تخریب حصارهای دفاعی و تداوم استقرار از دوره سلوکی تا سده‌های اسلامی

بررسی عکس‌های ماهواره‌ای تاریخی مربوط به سال ۱۹۶۸ میلادی (۱۳۴۷ خورشیدی)، وجود یک محوطه محصور مستطیل‌شکل و بقایای سازه‌هایی را در جان‌شین آشکار کرده است که امروزه تشخیص آن‌ها روی زمین بسیار دشوار است. گسترش فعالیت‌های کشاورزی، حفر کانال‌های آب‌رسانی و خاک‌برداری‌های گسترده، آسیب‌های جدی به این محوطه باستانی وارد کرده و بخش‌هایی از دیوارهای دفاعی آن را از میان برده است.

با وجود این آسیب‌ها، مطالعه سفال‌های یافت‌شده در هر دو ساحل رودخانه نشان‌دهنده تداوم استقرار و حیات شهری در این محوطه در طول دوره‌های سلوکی، اشکانی (پارتی)، ساسانی و قرون اولیه اسلامی است. شواهد سفالین حاکی از آن است که سکونت در این شهر احتمالاً تا سده دهم یا یازدهم میلادی (قرن چهارم و پنجم هجری) ادامه داشته است.

روایت‌های بومی و لایه‌های باستانی ۴ متری در زیر زمین

نکته قابل توجه در جریان بررسی میدانی سال ۲۰۱۵ میلادی، روایت‌های شفاهی کشاورزان محلی بود که داستانی قدیمی درباره «شهری بزرگ که رودخانه از میان آن می‌گذشت و میان دو پادشاه تقسیم شده بود» نقل می‌کردند. پیش از این نیز جان هانسمن مطرح کرده بود که بقایای کهن‌تر این شهر ممکن است در دل نهشته‌ها و لایه‌های باستانی که ضخامت آن‌ها در زیر محوطه به حدود ۴ متر (۱۳٫۱ فوت) می‌رسد، همچنان سالم باقی مانده باشند.

بررسی محوطه‌های «تل تندی» و «تل تبره»؛ معمای موقعیت دقیق شهر

تحلیل تصاویر ماهواره‌ای همچنین محوطه دیگری به نام «تل تندی» (Tell Tendy) را در فاصله حدود ۱۶٫۵ کیلومتری (۱۰٫۳ مایلی) جنوب جان‌شین نشان داده است. این محوطه که وسعتی نزدیک به ۴۳ هکتار (۱۰۶٫۳ جریب) دارد، تاکنون سفالینه‌ها و سکه‌های باستانی متعددی را در خود جای داده است.

با این حال، قرارگیری تل تندی در کنار یک کانال آب (به جای بستر اصلی رودخانه) و همچنین نبود شواهد تأییدشده از دیوارهای دفاعی، احتمال اینکه این محوطه همان سلوکیه مورد نظر استرابون باشد را تضعیف می‌کند. علاوه بر این، وجود یک پایگاه هوایی نظامی در نزدیکی این محوطه، مانع از بازدید میدانی مستقیم پژوهشگران از تل تندی شد.

کشف تابوت سفالی اشکانی و حفاری‌های غیرمجاز در تل تبره

سومین محوطه بررسی‌شده در این پژوهش، «تل تبره» (Tell Tabareh) نام دارد که مساحتی در حدود ۸٫۵ هکتار (۲۱ جریب) را پوشش می‌دهد. پژوهشگران در جریان بررسی این تپه باستانی، شواهد نگران‌کننده‌ای از حفاری‌های غیرمجاز گسترده را مستندسازی کردند و به بقایای یک تابوت سفالی (گلی) برخوردند که گمان می‌رود متعلق به دوره اشکانی باشد.

جمع‌بندی: ضرورت کاوش‌های علمی و حفاظت فوری در برابر قاچاقچیان

نویسندگان این پژوهش تأکید می‌کنند که هر سه محوطه «جان‌شین»، «تل تندی» و «تل تبره» ممکن است در دوره‌های زمانی هم‌پوشان مسکونی بوده باشند؛ اما تنها کاوش‌های باستان‌شناسی روشمند و علمی می‌تواند به طور قطعی مشخص کند که آیا «جان‌شین» همان شهر سلوکیه توصیف‌شده توسط استرابون است یا خیر. این مطالعه در پایان هشدار می‌دهد که تداوم حفاری‌های غیرمجاز قاچاقچیان اموال فرهنگی و خاک‌برداری‌های گسترده، بقایای ارزشمند باقی‌مانده از این میراث باستانی خوزستان را به شدت تهدید می‌کند و حفاظت فوری از این محوطه‌ها ضرورتی انکارناپذیر است.