کاوش در گنجینه محتوا

چه چیزی درباره ایران باستان می‌خواهید بدانید؟

میان مقاله‌ها، خبرها، ویدیوها و پرونده‌های تاریخی جستجو کنید.

پیشنهادهای جستجو:
گاه‌شمار تاریخ

داستان چهار امپراتوری ایرانی که جهان باستان را متحول کردند

تبلیغ
داستان چهار امپراتوری ایرانی که جهان باستان را متحول کردند
اصطلاح «امپراتوری ایران» اغلب یادآور امپراتوری خشایارشا و لشکرکشی او به یونان است؛ اما واقعیت این است که امپراتوری ایران در طول یک هزاره دستخوش تحولات شگرفی شد.

مجله اینترنتی باستان‌شناس | وقتی کسی عبارت «امپراتوری ایران» را به زبان می‌آورد، ما معمولاً به یاد خشایارشا و نبرد با یونانیان می‌افتیم. با این حال، شاهنشاهی ایران بیش از یک هزاره دوام آورد و می‌توان آن را به چهار دوره متمایز تقسیم کرد: هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان (پارتیان) و ساسانیان. هر یک از این قلمروها اثری ماندگار بر شرق نزدیک باستان بر جای گذاشتند. آنچه در ادامه می‌آید، گاه‌شماری از این چهار امپراتوری ایرانی و نقش متفاوت آن‌ها در هنر، معماری، فرهنگ و سیاست خاورمیانه است.

نگاهی اجمالی به گاه‌شمار امپراتوری‌های ایران

۱. شاهنشاهی هخامنشی (حدود ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد)

  • حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد: استقرار قبایل کوچ‌نشین پارسی در بخش غربی فلات ایران.
  • ۵۵۰ پیش از میلاد: کوروش بزرگ بر مادها پیروز می‌شود و شاهنشاهی هخامنشی را پایه‌گذاری می‌کند.
  • ۵۴۶ پیش از میلاد: کوروش، کرزوس پادشاه لیدیه را شکست می‌دهد.
  • ۵۳۹ پیش از میلاد: کوروش بابل را فتح کرده و به تبعیدیان یهودی اجازه بازگشت می‌دهد.
  • ۴۹۲ پیش از میلاد: ژنرال مردونیه حاکمیت ایران را بر تراکیه (تراس) و مقدونیه بازمی‌گرداند.
  • ۴۹۰ پیش از میلاد: شکست نیروهای پارسی در نبرد ماراتن در برابر یونانیان.
  • ۴۸۰ پیش از میلاد: خشایارشا اول حمله گسترده‌ای را به یونان آغاز می‌کند؛ شکست ناوگان ایران در نبرد سالامیس.
  • ۴۷۹ پیش از میلاد: شکست نیروهای هخامنشی در نبرد پلاته.
  • ۳۳۴ پیش از میلاد: اسکندر مقدونی به آسیای صغیر حمله کرده و نیروهای ایرانی را در گرانيکوس شکست می‌دهد.
  • ۳۳۰ پیش از میلاد: اسکندر مقدونی تخت جمشید (پرسپولیس) را به آتش می‌کشد.

۲. امپراتوری سلوکی (۳۱۲ تا ۶۳ پیش از میلاد)

  • ۳۲۳ پیش از میلاد: اسکندر مقدونی می‌میرد و امپراتوری او تجزیه می‌شود.
  • ۳۱۲ پیش از میلاد: سلوکوس اول (نیکاتور) بابل را تصرف کرده و امپراتوری سلوکی را بنیان می‌گذارد.
  • ۳۰۱ پیش از میلاد: پیروزی سلوکوس در نبرد ایپسوس، کنترل آناتولی شرقی و شمال سوریه را به او می‌دهد.
  • ۲۸۱ پیش از میلاد: سلوکوس، لیسیماخوس را شکست می‌دهد اما خودش ترور می‌شود.
  • ۲۵۵ پیش از میلاد: باختر (باکتریا) از بدنه اصلی سلوکیان جدا می‌شود.
  • ۲۴۷ پیش از میلاد: ارشک اول با قیام علیه حکومت سلوکی، امپراتوری اشکانی را پایه‌گذاری می‌کند.
  • ۲۰۰ پیش از میلاد: آنتیوخوس سوم (کبیر) مناطق یهودیه، سامریه و فنیقیه را از بطلمیوسیان می‌گیرد.
  • ۶۳ پیش از میلاد: امپراتوری سلوکی سرانجام توسط رومیان و ارمنیان به طور کامل نابود می‌شود.

۳. شاهنشاهی اشکانی/پارتی (۲۴۷ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی)

  • ۲۴۷ پیش از میلاد: ارشک اول (رئیس قبیله پرنی) پس از فتح پارت، پادشاهی اشکانی را تاسیس می‌کند.
  • ۱۴۱ پیش از میلاد: مهرداد اول بابل را فتح می‌کند.
  • ۵۳ پیش از میلاد: آغاز جنگ‌های ایران و روم با شکست فاجعه‌بار رومیان در نبرد کاره (حران) و کشته شدن کراسوس.
  • ۲۰ پیش از میلاد: رم تحت فرمانروایی آگوستوس، پرچم‌های نظامی مفقودشده خود را از اشکانیان پس می‌گیرد (یک پیروزی نمادین برای رم).
  • ۱۱۴ میلادی: تراژان، امپراتور روم، لشکرکشی موفقی را رهبری کرده و شهرهای کلیدی اشکانی را تصرف می‌کند؛ هرچند این فتوحات در درازمدت ناپایدار بود.
  • ۲۲۴ میلادی: اردشیر بابکان از سرزمین پارس، اردوان پنجم (آخرین پادشاه اشکانی) را شکست داده و به قتل می‌رساند و شاهنشاهی ساسانی را بنیان می‌گذارد.

۴. شاهنشاهی ساسانی (۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی)

  • ۲۲۴ میلادی: اردشیر اول خود را «شاهنشاه» می‌نامد.
  • حدود ۲۴۰ تا ۲۷۰ میلادی: شاپور اول به فتوحات ادامه داده و والرین، امپراتور روم را شکست داده و اسیر می‌کند.
  • حدود ۳۹۹ تا ۴۲۱ میلادی: یزدگرد اول مدارای مذهبی را ترویج کرده و روابط دیپلماتیک با امپراتوری بیزانس برقرار می‌کند.
  • ۵۳۱ تا ۵۷۹ میلادی: سلطنت خسرو اول (انوشیروان دادگر)؛ دوران طلایی ساسانی با اصلاحات اداری، مالی و نظامی گسترده.
  • ۶۰۲ تا ۶۲۲ میلادی: خسرو پرویز در مراحل اولیه جنگ‌های ایران و بیزانس موفقیت‌های چشمگیری به دست می‌آورد، اما این جنگ‌ها منابع حیاتی ایران را به شدت مستهلک می‌کند.
  • ۶۵۱ میلادی: یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی، ترور می‌شود؛ امپراتوری سقوط کرده و قلمرو آن ضمیمه خلافت اسلامی می‌شود.

شاهنشاهی هخامنشی: ریشه‌های کوچ‌نشینی

نقشه‌ای که گسترده‌ترین دوره امپراتوری هخامنشی، حدود ۵۰۰ سال پیش از میلاد، را نشان می‌دهد. منبع: ویکی‌مدیا کامنز

امپراتوری هخامنشی از قبایل کوچ‌نشین پارسی سرچشمه گرفت که در حدود سال ۱۰۰۰ پیش از میلاد در فلات غربی ایران ساکن شدند و در کنار بومیان عیلامی همزیستی داشتند. هخامنشیان که در ابتدا حاکمان شهر عیلامی «انشان» بودند، عناوین سلطنتی عیلامی را پذیرفتند. تبارنامه‌ها، از جمله استوانه کوروش و کتیبه بیستون، نسب این پادشاهان را به چیش‌پیش و در نهایت به کوروش دوم (کوروش بزرگ) می‌رسانند که رسماً امپراتوری هخامنشی را پایه‌گذاری کرد.

اگرچه مادها ممکن است پیش از آن یک دولت ایرانی تشکیل داده باشند، اما کوروش در سال ۵۵۰ پیش از میلاد آن‌ها را سرنگون کرد، هگمتانه (اکباتان) را به تصرف خود درآورد و جانشین این قلمرو شد. این پیروزی، سلطه پارس‌ها را گسترش داد و آن‌ها را درگیر درگیری‌های منطقه‌ای موجود با لیدیه و امپراتوری بابل نو کرد و آغازگر دوران توسعه‌طلبی هخامنشیان شد.

کوروش بزرگ فرزند کمبوجیه اول و ماندانا (شاهدخت مادی) بود. او که در یک خانواده سلطنتی بزرگ شده بود، بدون شک در هنرهای جنگی و سیاست آموزش دیده بود؛ مهارت‌هایی که بلافاصله پس از به قدرت رسیدنش به کار آمدند. در سال ۵۴۶ پیش از میلاد، کوروش، کرزوس پادشاه لیدیه را شکست داد، سارد را تصرف کرد و به حاکمیت لیدیه پایان داد.

کوروش بزرگ: معمار امپراتوری

استوانه کوروش، یک استوانه گلی بابلی با کتیبه‌ای به خط میخی از دلاوری‌های کوروش کبیر در بابل، حدود ۵۳۹ پیش از میلاد. منبع: موزه بریتانیا

پس از تسلط پارس‌ها بر هگمتانه، خراج‌گزاران سابق مادی دست به شورش زدند و این امر کوروش را وا داشت تا لشکرکشی‌هایی را در آسیای مرکزی انجام دهد؛ دورانی که طی آن او شهرهای پادگانی مهمی مانند «سایروپلیس» (کوروش‌کده) را بنیان نهاد. تا سال ۵۳۹ پیش از میلاد، کوروش توجه خود را معطوف به بابل کرد، نیروهای آن را در «اوپیس» شکست داد و شهر را با کمترین مقاومت تصرف کرد. نابونید، پادشاه بابل نیز اسیر شد.

در مقابلِ اصلاحات مذهبی بحث‌برانگیز نابونید، کوروش خود را احیاکننده نظم الهی معرفی کرد. او همچنین خود را با میراث امپراتوری آشور همسو ساخت و به دلیل آزاد کردن تبعیدیان یهودی و صدور فرمان بازسازی معبد دوم اورشلیم در تاریخ ستایش شده است. این فتوحات و سیاست‌ها، جایگاه او را به عنوان یک رهبر استراتژیک و فرمانروایی روشن‌فکر در تاریخ باستان تثبیت کرد.

تا قرن پنجم پیش از میلاد، امپراتوری هخامنشی به اوج شکوه خود رسیده بود و قلمروهای وسیعی از فلات ایران تا مصر، آناتولی، آسیای مرکزی و بخش‌هایی از اروپا و شمال آفریقا را در بر می‌گرفت. در دوره حاکمانی چون کمبوجیه دوم و داریوش بزرگ، شاهنشاهی هخامنشی به لطف ساختار منسجم ساتراپی‌ها (شهربانی‌ها) و ارتش بسیار سازمان‌یافته‌اش، قدرت برتر صحنه جهانی بود.

جنگ‌های پارس و یونان: نبرد با غرب

نقش برجسته سنگی خشایارشا از تخت جمشید حدود ۵۰۰-۴۵۰ پیش از میلاد. منبع: موزه ملی ایران

شورش ایونیه که به دلیل نارضایتی برخی از دولت‌شهرهای یونانیِ این منطقه از حاکمان منصوبِ ایران شکل گرفت، نخستین برخورد بزرگ میان ایران و یونان را رقم زد. اگرچه ایران در نهایت کنترل منطقه را بازپس گرفت و صلحی عادلانه برقرار کرد، اما داریوش اول به خاطر حمایت آتن و ارتریا از این شورش، درصدد تنبیه آن‌ها برآمد و بدین ترتیب جنگ‌های ایران و یونان آغاز شد. در سال ۴۹۲ پیش از میلاد، ژنرال مردونیه مجدداً حاکمیت ایران را بر تراکیه و مقدونیه تثبیت کرد.

با این حال، نیروهای پارسی در سال ۴۹۰ پیش از میلاد در نبرد ماراتن شکست خوردند و برنامه‌های داریوش برای پیشروی در خاک اصلی یونان متوقف شد. جانشین او، خشایارشا اول، در سال ۴۸۰ پیش از میلاد لشکرکشی عظیمی را آغاز کرد. با وجود پیروزی‌های اولیه در ترموپیل و آرتمیسیوم، ناوگان دریایی ایران در سالامیس شکست سختی خورد و خشایارشا را مجبور به عقب‌نشینی کرد. باقی‌مانده نیروهای او به فرماندهی مردونیه نیز سرانجام در سال ۴۷۹ پیش از میلاد در نبرد پلاته مغلوب شدند.

شکست‌های بعدی باعث بروز شورش‌هایی در آسیای صغیر و از دست رفتن قلمروهای اروپایی هخامنشیان شد. خشایارشا بعدها توسط اردوان، یکی از مقامات بلندپایه دربار ترور شد.

امپراتوری سلوکی: میراث اسکندر در شرق نزدیک

اسکندر وارد بابل می‌شود، اثر شارل لو برون، ۱۶۶۲، بخشی از مجموعه‌ای از هفت نقاشی درباره زندگی اسکندر کبیر. منبع: Royal Collections Trust

پس از درگذشت خشایارشا، دربار هخامنشی شاهد افزایش درگیری‌های داخلی و ترور شاهزادگان بود. زمانی که داریوش سوم در سال ۳۳۶ پیش از میلاد بر تخت نشست، امپراتوری از درون ضعیف شده بود.

در سال ۳۳۴ پیش از میلاد، اسکندر مقدونی به آسیای صغیر حمله کرد و نیروهای هخامنشی را در نبردهای گرانیکوس، ایسوس و گوگمل شکست داد. او شوش را تسخیر کرد و در سال ۳۳۰ پیش از میلاد تخت جمشید را به آتش کشید. اسکندر در پاسارگاد از آرامگاه دست‌خورده کوروش بزرگ بازدید و دستور بازسازی آن را صادر کرد تا وجهه خود را نزد بومیان بهبود بخشد.

داریوش سوم در حال فرار به سمت هگمتانه، توسط ساتراپ خود «بسوس» مورد خیانت قرار گرفت و کشته شد. اسکندر بسوس را تعقیب و مجازات کرد. جالب اینجاست که اسکندر ساختارهای اداری هخامنشی را حفظ کرد، تا جایی که برخی مورخان او را «آخرینِ هخامنشیان» نامیده‌اند. پس از مرگ او در سال ۳۲۳ پیش از میلاد، امپراتوری وسیعش میان سردارانش تقسیم شد و سلوکوس اول (نیکاتور) کنترل فلات ایران را به دست گرفت و امپراتوری سلوکی را پایه‌گذاری کرد.

حاکمیت مقدونیان و زوال سلوکیان

نیم‌تنه مرمرین سلوکوس اول نیکاتور، یک کپی رومی حدود قرن دوم میلادی از یک نیم‌تنه قدیمی‌تر که قدمت آن به قرن سوم پیش از میلاد برمی‌گردد. منبع: موزه لوور

سلوکوس اول شهرهای مهمی مانند انطاکیه و سلوکیه را بنا نهاد و با پیروزی در نبرد ایپسوس (۳۰۱ پیش از میلاد) کنترل آناتولی شرقی و شمال سوریه را تثبیت کرد. با این حال، حفظ این قلمرو ناهمگون برای جانشینان او دشوار بود. در دوره آنتیوخوس دوم، ایالت‌های باختر (باکتریا) و پارت از بدنه سلوکیان جدا شدند.

یک دوره احیای کوتاه در زمان آنتیوخوس سوم (کبیر) رخ داد که توانست استان‌های شرقی را تا مرزهای هند بازپس گیرد و شهرهایی چون انطاکیه و سلوکیه به مراکز پررونق فرهنگ و تجارت هلنیستی تبدیل شدند. اما این رونق دیری نپایید؛ جنگ با مصر، حملات گالاتی‌ها و از دست رفتن راه‌های تجاری غربی، فروپاشی سلوکیان را تسریع کرد. در نهایت، آنچه از این امپراتوری باقی مانده بود تا سال ۶۳ پیش از میلاد توسط ارمنیان و رومیان محو شد.

شاهنشاهی اشکانی: خیزش سواران پارت

سکه دریک اشک اول، ضرب شده در نیسا با نیم تنه پادشاه در روی سکه و یک کماندار، احتمالاً اشک اول، در پشت سکه، حدود ۲۴۷-۲۱۱ پیش از میلاد. منبع: گروه سکه‌شناسی کلاسیک

امپراتوری اشکانی که با نام سلسله ارشکی نیز شناخته می‌شود، توسط ارشک اول (۲۴۷-۲۱۷ پیش از میلاد)، رئیس قبیله کوچ‌نشین و ایرانیِ «پرنی» پایه‌گذاری شد. پارتیان به سرعت قلمرو خود را گسترش دادند و در سال ۱۴۱ پیش از میلاد، مهرداد اول توانست بابل را فتح کند.

از سال ۵۳ پیش از میلاد تا ۲۱۷ میلادی، تاریخ این امپراتوری با جنگ‌های فرسايشی ایران و روم گره خورد. این درگیری‌ها با شکست سنگین رومیان در نبرد کاره (کرون/حران) آغاز شد؛ جایی که کراسوس، سردار بزرگ رومی کشته شد و پرچم‌های رم به غنیمت گرفته شد. اگرچه روم در دوره‌های بعدی تحت فرمانروایی آگوستوس، تراژان و لوسیوس وروس حملاتی را تدارک دید و حتی تراژان موفق به تصرف موقت سلوکیه شد، اما ساختار نظامی غیرمتمرکز اشکانیان و تکیه بر سوارکاران زبده و کمانداران پارتی، مانع از تثبیت قدرت رومیان در شرق شد. این جنگ‌ها سرانجام با سقوط اشکانیان و روی کار آمدن ساسانیان در سال ۲۲۴ میلادی وارد مرحله جدیدی شد.

شاهنشاهی ساسانی: اصلاحات و تمرکزگرایی

نقش برجسته سنگی اردشیر اول در حال دریافت حلقه پادشاهی از حامی زرتشت، اهورامزدا، در نقش رجب، نزدیک تخت جمشید، حدود ۲۲۴-۲۴۲ میلادی. منبع: ویکی‌مدیا کامنز

امپراتوری ساسانی در پی افول قدرت اشکانیان، توسط اردشیر اول (بابکان) در استخرِ فارس بنیان نهاده شد. اردشیر با شکست دادن اردوان پنجم، خود را شاهنشاه نامید، قدرت را متمرکز کرد و پایتخت جدیدی ساخت.

شمشیر ساسانی در غلاف چوبی مزین به طلا و لعل، حدود قرن هفتم میلادی. منبع: موزه هنر متروپولیتن

فرزند او، شاپور اول (۲۴۰-۲۷۰ میلادی)، مسیر پدر را ادامه داد و در نبردهایی درخشان، والرین امپراتور روم را اسیر کرد. ساسانیان به شهرسازی اهمیت زیادی می‌دادند و شهرهایی چون بیشاپور و نیشابور را تاسیس کردند. اگرچه در ابتدا سیاست مدارای مذهبی وجود داشت، اما به مرور زمان و با نفوذ موبدان، آیین زرتشت به دین رسمی و پشتوانه مشروعیت پادشاهی تبدیل شد؛ امری که به وضوح در سنگ‌نگاره‌های تاج‌گذاری پادشاهان در نقش رستم و نقش رجب دیده می‌شود.

اوج شکوه و فروپاشی نهایی

بشقاب زینتی خسرو اول. منبع: Bibliothèque Nationale de France

دوران سلطنت خسرو اول (انوشیروان دادگر) اوج شکوه فرهنگی، اداری و نظامی ساسانیان بود؛ دورانی که در آن حتی فلاسفه یونانی اخراج‌شده توسط ژوستینین، در دربار ایران پناه یافتند.

اما دهه‌های پایانی ساسانیان با زیاده‌خواهی‌های نظامی و بی‌ثباتی داخلی همراه بود. جنگ‌های طولانی خسرو پرویز با بیزانس (۶۰۲-۶۲۲ میلادی) منابع کشور را تخلیه کرد، مالیات‌ها را افزایش داد و نارضایتی عمومی را برانگیخت. ضدحمله هراکلیوس (امپراتور بیزانس) و شکست حصر قسطنطنیه در سال ۶۲۶ میلادی، منجر به برکناری و قتل خسرو پرویز شد و کشور را در هرج‌ومرج فرو برد.

وقتی یزدگرد سوم در سال ۶۳۲ میلادی بر تخت نشست، ساختار امپراتوری به شدت شکننده شده بود. ارتش اعراب مسلمان از این ضعف استفاده کرده و به قلمرو ساسانی حمله کردند. با ترور یزدگرد سوم در سال ۶۵۱ میلادی در مرو، این امپراتوری سقوط کرد و به این ترتیب، آخرین پادشاهی بومی ایرانی پیش از اسلام پایان یافت. فلات ایران تا حدود هزار سال بعد و روی کار آمدن صفویان در سال ۱۵۰۱ میلادی، دیگر تحت یک حکومت ملی و یکپارچه قرار نگرفت.

پرسش‌های متداول (FAQ)

  • دین اصلی امپراتوری‌های ایران باستان چه بود؟ دین رسمی و غالب در دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی، آیین زرتشت بود. این آیین کهن بر پرستش اهورامزدا و نبرد کیهانی میان خیر و شر استوار بود.
  • قلمرو امپراتوری ایران باستان امروزه شامل کدام کشور است؟ هسته اصلی این امپراتوری‌ها، کشور ایران امروزی است. نام «ایران» که رسماً در سطح بین‌المللی در سال ۱۹۳۵ جایگزین واژه پرشیا شد، مستقیماً به میراث آریایی و قومیت پایه‌گذاران این امپراتوری‌ها اشاره دارد.
  • بزرگ‌ترین دستاوردهای امپراتوری هخامنشی چه بود؟ از بزرگ‌ترین دستاوردهای هخامنشیان می‌توان به ایجاد نخستین سیستم پست جهان (چاپارخانه)، ساخت راه شاهی، ابداع سیستم اداری منظم بر پایه ساتراپی‌ها، ضرب سکه یکپارچه (دریک) و اعمال سیاست مدارای مذهبی و فرهنگی با اقوام مغلوب اشاره کرد.
یک نکته برای میراث ایران آگاهی، حفاظت علمی و آینده گردشگری فرهنگی

پیشنهاد مطالعه

تازه‌ها

پربازدیدترین‌ها

ارسال دیدگاه