کاوش در گنجینه محتوا

چه چیزی درباره ایران باستان می‌خواهید بدانید؟

میان مقاله‌ها، خبرها، ویدیوها و پرونده‌های تاریخی جستجو کنید.

پیشنهادهای جستجو:

تندیس ۲۷۰۰ ساله‌ای که تاریخ ریاضیات باستان را تغییر داد

تبلیغ
تندیس ۲۷۰۰ ساله‌ای که تاریخ ریاضیات باستان را تغییر داد
یک تندیس کوچک و شکسته سفالی که در محوطه باستانی «لا بلانکا» (La Blanca) در گواتمالا کشف شده است، احتمالاً یکی از قدیمی‌ترین نشانه‌های مستند از «تفکر عددی» و سیستم محاسباتی را در تاریخ منطقه Mesoamerica (آمریکای میانه باستان) در خود جای داده است. این یافته بی‌نظیر که قدمت آن به ۷۵۰ تا ۶۵۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد، فرضیه‌های پیشین درباره اولویت پیدایش خط بر اعداد را به چالش می‌کشد.

جزئیات کشف و کدهای عددی روی تندیس

این قطعه سفالی که تنها چند سانتی‌متر طول دارد و به‌ صورت آسیب‌دیده کشف شده، متعلق به سنت تندیس‌های موسوم به «تندیس‌های زبان‌شکل» (Tongue Figurines) است. این شیء در عمق ۷۰ تا ۸۰ سانتی‌متری زمین و در حاشیه کف یک خانه معمولی (متعلق به طبقه اجتماعی-اقتصادی پایین جامعه) یافت شده است.

آزمایش‌های رادیوکربن، قدمت لایه‌های باستان‌شناسی این بخش را حدود ۶۵۰ پیش از میلاد تعیین کرده‌اند، اما پژوهشگران معتقدند ساخت خود تندیس احتمالاً قدیمی‌تر و بین ۷۵۰ تا ۶۵۰ پیش از میلاد بوده است.

اما چه چیزی این تندیس را تا این حد متمایز می‌کند؟ بر روی بخش بالایی (که حکم سر یا سربند تندیس را دارد) ۱۱ دایره کوچک یا نقطه (Dot) پیش از پختن سفال حک شده است. این نقطه‌ها با نظمی خاص در سه ستون عمودی چیده شده‌اند:

  • ستون سمت چپ: شامل ۳ نقطه
  • ستون وسط: شامل ۴ نقطه
  • ستون سمت راست: شامل ۴ نقطه

طبق مقاله‌ای که توسط دکتر جولیا گورنسی (دانشگاه تگزاس در آستین)، استفانی استراس (دانشگاه تگزاس در ال‌پاسو) و مایکل لاو (دانشگاه ایالتی کالیفرنیا) منتشر شده، این چیدمان، قدیمی‌ترین مدرک تاریخ‌گذاری‌شده مستند از یک سیستم عددنویسی مبتنی بر نقطه در آمریکای میانه است.

چرا این نقطه‌ها به عنوان «عدد» تفسیر می‌شوند؟

در ریاضیات و باستان‌شناسی قاره آمریکا، مشهورترین سیستم عددنویسی باستانی (که بعدها توسط مایاها به اوج رسید) سیستم «خط و نقطه» (Bar and Dot) است؛ جایی که هر نقطه نماینده عدد ۱ و هر خط افقی یا عمودی نماینده عدد ۵ بود. پیش از این، قدیمی‌ترین نشانه‌های آشکار این سیستم عددی روی لوح سنگی شماره ۱۲ محوطه مونته آلبان (Oaxaca) متعلق به اواخر دوره پیشاکلاسیک (۳۰۰ پیش از میلاد تا ۲۵۰ میلادی) دیده شده بود که اعداد ۴ و ۸ را نمایش می‌داد.

اما تندیس ۲۷۰۰ ساله «لا بلانکا» هیچ خطی ندارد و صرفاً از سیستم تک‌واحدی نقطه‌ها استفاده کرده است. پژوهشگران دلایل محکمی دارند که نشان می‌دهد این ۱۱ نقطه، نمایانگر عدد ۱۱ هستند:

۱. فقدان تقارن تزئینی (عدم زوج بودن): در هنر و سنت‌های بصری اولیه آمریکای میانه، اصل تقارن و تعادل مذهبی حکمفرما بود. اگر این نقطه‌ها صرفاً جنبه تزیینی داشتند، هنرمند باستان قطعاً تعداد زوجی از نقطه‌ها را به صورت متقارن حک می‌کرد (مثلاً ۱۲ نقطه در قالب سه ستون چهارتایی). انتخاب عدد فرد ۱۱ و تقسیم آن به ستون‌های ۳ و ۴ تایی، نشان‌دهنده یک هدف ثبت اطلاعات یا حسابداری (کدگذاری عددی) است تا تزیین صرف. ۲. برنامه‌ریزی پیش از پخت: نقطه‌ها با ابزاری دقیق و پیش از قرار گرفتن گل در کوره فشرده شده‌اند، که نشان‌دهنده محاسبات ذهنی و هدفمند بودن ثبت این تعداد مشخص است.

تقدم ریاضیات بر خط و نگارش در باستان

یکی از جذاب‌ترین نتایج این پژوهش، ایده تفوق تفکر ریاضی بر توانایی نگارش است. نویسندگان مقاله استدلال می‌کنند که سیستم‌های عددی و محاسباتی در آمریکای میانه به احتمال زیاد بسیار پیش‌تر از سیستم‌های نوشتاری (خط واژه‌ها) توسعه یافته‌اند. جوامع باستانی برای مدیریت مبادلات تجاری، فصول کشاورزی و سرشماری‌ها، ابتدا به «شمارش» نیاز داشتند و سپس به «نگارش».

ارتباط اعداد با کیهان‌شناسی، تقویم و هویت

محل حک شدن این ۱۱ نقطه بسیار کلیدی است: روی سر تندیس. در سنت‌های باستانی آمریکای میانه (مانند سرهای سنگی غول‌پیکر تمدن اولمک)، سر یا سربند محل قرارگیری حیاتی‌ترین اطلاعات مربوط به هویت، نام یا تبار فرد بود.

در اندیشه باستانی مایاها و دیگر اقوام منطقه، پیوند عمیقی میان اعداد، تقویم و ذات انسان وجود داشت:

  • واژه Winik در زبان‌های مایی هم به معنای «شخص» است و هم به معنای عدد «بیست»؛ چرا که یک انسان در مجموع دست‌ها و پاها، ۲۰ انگشت برای شمارش دارد.
  • تقویم مقدس ۲۶۰ روزه این اقوام، از ترکیب ۱۳ ضریب عددی با ۲۰ نماد روز تشکیل می‌شد. تاریخ تولد عددی هر شخص، تعیین‌کننده سرنوشت، نام و حتی شغل او بود. جالب اینجاست که در زبان باستانی کDetail از زبان کاکچیکل، واژه مربوط به «سرنوشت» (Vach) کلمه‌ای است که اصطلاحاً معنای «صورت و چهره» نیز می‌دهد.

بنابراین، ثبت عدد ۱۱ بر روی پیشانی یا سر این تندیس، می‌تواند اشاره‌ای به یک روز تقویمی خاص، یک کد کیهانی یا هویت عددی مربوط به یک آیین مذهبی باشد.

مقایسه با دیگر نمونه‌های عددی اولیه

برای درک اهمیت تندیس لا بلانکا، نگاهی به سایر رکوردهای عددی باستان در این منطقه راهگشاست:

  • نقاشی شماره ۳ غار اوکستوتیتلان (مکزیک): وجود ۶ نقطه در دو ردیف سه تایی در اطراف سر یک موجود افسانه‌ای که احتمالاً به تاریخ‌های تقویمی “3 Cipactli” یا “6 Cipactli” اشاره دارد.
  • مهر استوانه‌ای سان آندرس (حدود ۶۵۰ پیش از میلاد): سه دایره در کنار یک نشانه‌ خطی که برخی آن را عدد ۳ مایی تفسیر کرده‌اند، هرچند مخالفانی دارد.
  • کتیبه‌های سان بارتولو (گواتمالا – ۳۰۰ تا ۲۰۰ پیش از میلاد): قدیمی‌ترین تاریخ تقویمی کاملاً واضح و بدون ابهام (تاریخ ۷ Manik یا ۷ گوزن) که بر روی گچ‌بری‌های رنگی کشف شده است.

با این حال، تندیس «لا بلانکا» به دلیل داشتن لایه باستان‌شناسی کاملاً دست‌نخورده و تاییدشده، اکنون به عنوان قدیمی‌ترین سیستم مستند مبتنی بر نقطه-واحد در کل منطقه شناخته می‌شود.

نتیجه‌گیری مجله باستان‌شناس

کشف تندیس لا بلانکا پنجره‌ای نو به سوی خاستگاه‌های تفکر عددی در دنیای باستان می‌گشاید. این تندیس اثبات می‌کند که حتی در یک بستر خانگی کم‌درآمد و ساده در ۲۷۰۰ سال پیش، سیستم‌های عددی و مفاهیم ریاضیِ مرتبط با تقویم و زمان، بخشی از زندگی روزمره و باورهای آیینی مردم پسا-اولمک و پیشا-مایا بوده است؛ سیستمی محاسباتی که بعدها بستر رنسانس ریاضیات مایا و محاسبات نجومی شگفت‌انگیز آن‌ها در هزاره‌های بعد شد.

برچسب‌ها: #تندیس
یک نکته برای میراث ایران آگاهی، حفاظت علمی و آینده گردشگری فرهنگی

پیشنهاد مطالعه

تازه‌ها

پربازدیدترین‌ها

ارسال دیدگاه