مجله اینترنتی باستانشناس | دوران اوج شکوه و قدرت مردوک به زمان سلطنت «حمورابی»، پادشاه نامدار بابل (۱۷۹۲–۱۷۵۰ پیش از میلاد) بازمیگردد. زیگورات معروف بابل که معبد اختصاصی او بود و «هرودوت»، مورخ یونانی، آن را توصیف کرده، امروزه به عنوان الگوی تاریخی برج بابل در کتاب مقدس شناخته میشود.
یونانیان باستان مردوک را با «زئوس» و رومیان او را با «ژوپیتر» همتای میدانستند، چرا که او در اساطیر بینالنهرین به عنوان «پادشاه خدایان بابل» شناخته میشد. در آثار هنری بهجامانده، او را در جامه شاهانه، در حالی که یک اژدها-مار (موشخوشو) و یک بیلچه به همراه دارد، به تصویر کشیدهاند. به نظر میرسد ریشه مردوک به یک خدای محلی به نام «آسارلوخی» (Asarluhi) بازمیگردد؛ خدای کشاورزان که نمادش بیلچهای به نام «مارو» (marru) بود و این نماد بعدها به بخشی از نمادنگاری مردوک تبدیل شد.
با اینکه نام مردوک با واژه «مارو» (بیلچه) گره خورده است، اما معنای واژهای آن «گوساله نر» است. با این حال، مردم او را بیشتر با نام «بِل» به معنای «سرور» یا «ارباب» خطاب میکردند. مردوک از یک خدای محلی و کوچک فراتر رفت و به یکی از معتبرترین و باشکوهترین خدایان مجمع خدایان (پانتئون) بینالنهرین تبدیل شد؛ تا جایی که پرستش او به نوعی یکتاپرستی (تکخدایی) نزدیک شد.
او فرزند «انکی» (خدای خرد و آبهای شیرین بخشنده زندگی) بود. همسر مردوک، الهه باروری «سارپانیتو» نام داشت و فرزند آنها «نابو»، خدای حامی کاتبان، سواد و دانش بود. مردوک کمکم به مهمترین خدای بابل و بعدها امپراتوری آشور مبدل شد. او در متن حماسی «انومه الیش» به عنوان آفریننده آسمانها و زمین، خالق انسانها (با همکاری انکی) و برقرارکننده نظم کیهانی پس از پیروزی بر نیروهای آشوب (به رهبری الهه تیامات) معرفی میشود.
مردوک در حماسه آفرینش «انومه الیش»
داستان به قدرت رسیدن مردوک در افسانه آفرینش بابلی، یعنی انومه الیش (Enuma Elish) آمده است. در آغاز زمان، جهان چیزی جز آشوبِ درهمپیچیده نبود. این آشوب به دو بخش تقسیم شد: آبهای شیرین به نام «آپسو» (عنصر مردانه) و آبهای شور و تلخ به نام «تیامات» (عنصر زنانه). این دو ایزد اولیه، خدایان دیگر را به دنیا آوردند. فرزندان جدید بسیار پر سر و صدا بودند و آسایش را از آپسو ربودند. آپسو تصمیم به نابودی آنها گرفت، اما تیامات که وحشتزده شده بود، نقشه را برای پسر ارشدش «انکی» فاش کرد. انکی پیشدستی کرد، پدرش آپسو را به خوابی عمیق فرو برد و او را کشت. انکی از بقایای آپسو، خانهاش یعنی زمین را بنا کرد.
تیامات که هرگز فکر نمیکرد پسرش دست به پدرکشی بزند، اعلام جنگ کرد و ارتشی از هیولاهای آشوب را برانگیخت و همسر جدیدش «کینگو» را به فرماندهی آنها منصوب کرد. خدایان جوان در برابر ارتش تیامات شکست خوردند و ناامیدی همهجا را فرا گرفت. در این هنگام، مردوک جوان قدم پیش نهاد و اعلام کرد که اگر خدایان او را به عنوان «پادشاه» خود به رسمیت بشناسند، آنها را به پیروزی خواهد رساند.
خدایان پذیرفتند. مردوک در نبردی تنبهتن کینگو را شکست داد و سپس با پرتاب تیری، تیامات را از وسط به دو نیم کرد. از چشمان تیامات رودهای دجله و فرات جاری شدند و مردوک از پیکر او آسمانها و زمین را کامل کرد. سپس مردوک با مشورت انکی، انسانها را از بقایای خدایان شکستخورده (به ویژه کینگو) آفرید تا به عنوان همکاران خدایان در برابر آشوب کار کنند. مردوک فرمان داد که انسانها کارهای سختی را که خدایان وقت انجامش را ندارند بر عهده بگیرند تا خدایان بتوانند بر امور عالیتر و برآورده کردن نیازهای بشر تمرکز کنند.
دوران فرمانروایی مردوک در بابل
تخت پادشاهی مردوک نه در آسمانها، بلکه در معبد بزرگ او یعنی «اساگیلا» (Esagila) در شهر بابل قرار داشت. در بینالنهرین باستان باور بر این بود که خدایان به صورت فیزیکی در مجسمهها و معابد خود حضور دارند.
پیش از بالا رفتن جایگاه مردوک، «اینانا» (الهه عشق و جنگ) خدای اصلی بابل بود؛ اما با ظهور حمورابی، مردوک به خدای برتر تبدیل شد و پرستش او همگام با فتوحات بابل گسترش یافت. جرمی بلک، پژوهشگر تاریخ مینویسد:
«رشد آیین مردوک با رشد سیاسی بابل از یک شهر-ایالت به پایتخت یک امپراتوری بزرگ گره خورده بود. در دوره کاسیها، اهمیت مردوک به حدی رسید که نویسنده انومه الیش مدعی شد خدایان دیگر تنها جلوههایی از ابعاد مختلف شخصیت مردوک هستند.»
تندیس طلایی مردوک در داخلیترین بخش معبد، نقشی حیاتی در مشروعیت پادشاهان داشت. هر شاه جدید برای آغاز سلطنت خود باید «دستهای مردوک» را میفشرد تا حکومتش مشروعیت یابد. متون کهن نشان میدهند که این کار صرفاً یک بیانیه نمادین نبود، بلکه شاه باید شخصاً دستهای مجسمه طلایی خدای بابل را لمس میکرد.
پیشگویی مردوک و اهمیت تندیس او
اهمیت این مجسمه به حدی بود که اگر در جریان جنگها توسط دشمنان ربوده میشد، فاجعهای ملی به بار میآمد. در سند تاریخی معروف به «پیشگویی مردوک» (The Marduk Prophecy) آمده است که در دورانهای مختلف، عیلامیها، آشوریها و حتی حتیها این مجسمه را به غنیمت بردند. بدون وجود تندیس در شهر، برگزاری جشن سال نو بابلی (جشن آکیتو) غیرممکن بود. مردم معتقد بودند وقتی خدای حامی شهر حضور ندارد، هیچکس نیست که میان آنها و نیروهای ویرانگر آشوب قرار گیرد و شهر در برابر بلایا بیدفاع میشد.
این مجسمه سرانجام پس از پیروزی «نبوشد نصر اول» (بختالنصر اول) بر عیلامیها با شکوه فراوان به بابل بازگردانده شد. متن پیشگویی مردوک در واقع یک پروپاگاندای سیاسی و مذهبی در دوره این پادشاه بود تا نشان دهد مردوک خود خواسته به این سفرها رفته و بازگشتش نشان از طلوع دوباره قدرت بابل دارد.
مردوک؛ خدای محافظ
در ادبیات بینالنهرین، دو اثر برجسته به خوبی نشان میدهند که زندگی انسان یا شهر بدون محافظت مردوک چقدر خطرناک است: ۱. لودلول بل نمقی (Ludlul-Bel-Nemeqi): این متن که به «ایوب بابلی» معروف است، به بررسی رنجهای یک انسان صالح میپردازد که احساس میکند خدایان او را رها کردهاند و مردوک از دوردستها تلاش میکند به او کمک کند. ۲. خشم اِرا (The Wrath of Erra): در این داستان، «ارا» خدای جنگ، با ترفندی مردوک را متقاعد میکند که برای تعمیر و نو کردن لباسهای شاهانهاش معبد را ترک کند. به محض اینکه مردوک شهر را ترک میکند، ارا به بابل حمله کرده و دست به کشتار بیرحمانه میزند، که این نشاندهنده آن است که بابل بدون مردوک هیچ امنیتی ندارد.
زوال یک اسطوره
اهمیت تندیس مردوک برای هویت بابل به حدی بود که وقتی شهر در سال ۴۸۵ پیش از میلاد علیه حکومت شاهنشاهی هخامنشی شورش کرد، «خشایارشا اول»، پادشاه ایران، پس از سرکوب شورش، دستور تخریب یا انتقال مجسمه را صادر کرد تا منبع الهام و مشروعیت شورشیان را از بین ببرد.
زمانی که اسکندر مقدونی در سال ۳۳۰ پیش از میلاد امپراتوری هخامنشی را شکست داد، بابل را پایتخت خود قرار داد و تلاش کرد شکوه معبد مردوک را احیا کند، اما مرگ زودهنگام او این رویای بزرگ را ناتمام گذاشت. با افول تدریجی بابل و خالی شدن شهر از سکنه، پرستش مردوک نیز رو به زوال رفت. سرانجام در سال ۱۴۱ پیش از میلاد و در دوره اشکانیان، بابل به ویرانهای متروکه تبدیل شده بود و نام مردوک، پادشاه خدایان، برای همیشه به تالار تاریخ و فراموشی سپرده شد.

















ارسال دیدگاه