کشف قدیمی‌ترین سگ‌های اهلی جهان در محوطه‌های پیش از تاریخ ترکیه

مجله اینترنتی باستان‌شناس | این دستاوردها که نتایج آن در قالب دو مقاله مجزا در مجله معتبر علمی نیچر (Nature) منتشر شده است، بر دو محوطه باستانی به نام‌های «پینارباشی» (Pınarbaşı) و «بونجوکلو» (Boncuklu) در منطقه آناتولی مرکزی تمرکز دارد. سرپرستی این کاوش‌ها بر عهده پروفسور داگلاس برد (Douglas Baird) از دانشگاه لیورپول و با همکاری تیمی از محققان ارشد ترکیه‌ای و بین‌المللی بوده است.

یافته‌های جدید به عنوان یک پیشرفت بزرگ (Breakthrough) در درک خاستگاه سگ‌های اهلی و گسترش سریع آن‌ها در کنار جوامع انسانی در دوران گذار از اواخر عصر یخبندان به اوایل دوره نوسنگی توصیف می‌شود.

پینارباشی؛ توله‌سگ‌هایی با قدمت ۱۵,۸۰۰ سال و تدفین‌های آیینی

دانشمندان در پناهگاه صخره‌ای پینارباشی، با استفاده از دنای هسته‌ای باستانی (Ancient nuclear DNA)، بقایای توله‌سگ‌هایی با قدمت حدود ۱۵,۸۰۰ سال را شناسایی کردند. این نمونه‌ها در حال حاضر قدیمی‌ترین سگ‌هایی در جهان هستند که اهلی بودن آن‌ها مستقیماً از طریق این نوع آزمایش ژنتیکی پیشرفته تأیید شده است.

این محوطه در دوره فراپارینه‌سنگی (Epipalaeolithic) – یعنی بین ۱۶,۰۰۰ تا ۱۰,۰۰۰ سال پیش – توسط جوامع شکارچی-گردآورنده نیمه‌کوچ‌نشین مورد استفاده قرار می‌گرفت. باستان‌شناسان دریافتند که این سگ‌ها نه‌تنها در کنار انسان‌ها زندگی می‌کردند، بلکه به شیوه‌ای دفن شده‌اند که نشان‌دهنده اهمیت عاطفی و آیینی آن‌ها برای آن جوامع است.

پروفسور برد در این باره می‌گوید: «شواهد باستان‌شناسی به وضوح نشان می‌دهند که این سگ‌ها همراهان بسیار نزدیک انسان‌ها بوده‌اند. آن‌ها مانند اعضای جامعه انسانی، با دقت فراوان در پناهگاه صخره‌ای دفن شده و به نظر می‌رسد از همان مراسم و احترامی برخوردار شده‌اند که برای انسان‌های درگذشته اجرا می‌شد.»

آزمایش‌های ایزوتوپی روی استخوان‌های این سگ‌ها نشان داد که بخش عمده‌ای از رژیم غذایی آن‌ها را ماهی تشکیل می‌داده است؛ دقیقاً همان غذای اصلی که انسان‌های ساکن در این محوطه مصرف می‌کردند. این موضوع فرضیه زندگی تنگاتنگ و مشترک این حیوانات با اعضای قبیله را تقویت می‌کند.

محققان بر این باورند که این سگ‌ها احتمالاً در کار شکار و تأمین امنیت به انسان‌ها کمک می‌کردند. جوامع ساکن در پینارباشی در محیطی زندگی می‌کردند که شکارچیان خطرناکی چون گرگ و پلنگ در آن پرسه می‌زدند و سگ‌ها در شکار گوسفندان وحشی و گاوهای بزرگ وحشی نقشی حیاتی داشتند.

ارتباط ژنتیکی شگفت‌انگیز؛ از آناتولی تا بریتانیا

متخصصان دنای باستانی (Ancient DNA) از موزه تاریخ طبیعی لندن، دانشگاه آکسفورد و دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ، ژنتیک سگ‌های کشف‌شده در ترکیه را با بقایای سگ‌سانان پیش از تاریخ کشف‌شده در غار گوف (Gough’s Cave) در بریتانیا مقایسه کردند.

نتایج حیرت‌انگیز بود؛ با وجود فاصله جغرافیایی بسیار زیاد، این حیوانات شباهت‌های ژنتیکی فوق‌العاده نزدیکی را نشان دادند. این امر حاکی از آن است که جمعیت‌های سگ‌های اولیه در عرض چند قرن به سرعت از یک سوی اروپا به سوی دیگر منتقل و پراکنده شده‌اند.

این مطالعه همچنین سگ‌های اولیه خویشاوند با این گونه را در محوطه‌های باستانی کشورهای آلمان، ایتالیا و سوئیس شناسایی کرده است که ثابت می‌کند سگ‌های اهلی حداقل تا ۱۴,۰۰۰ سال پیش در سراسر اروپا و آناتولی به طور گسترده‌ای پراکنده شده بودند.

دکتر ویلیام مارش از موزه تاریخ طبیعی لندن و یکی از نویسندگان اصلی این پژوهش، این یافته‌ها را دگرگون‌کننده توصیف کرد و گفت: «شناسایی ژنتیکی این سگ‌های دوره دیرینه‌سنگی، گامی بزرگ به جلو در درک تاریخچه سگ‌های اولیه است. این شواهد به وضوح نشان می‌دهند که سگ‌ها پیش از آنچه تصور می‌شد، در پهنه وسیعی از اروپا و ترکیه حضور داشته‌اند.»

نکته جالب دیگر این است که به نظر می‌رسد سگ‌ها به راحتی میان گروه‌های انسانی با فرهنگ‌ها و ریشه‌های ژنتیکی متفاوت جابه‌جا می‌شدند؛ این امر نشان می‌دهد که آن‌ها در میان تمام جوامع آن دوران ارزش و جایگاه بسیار بالایی داشته‌اند.

بونجوکلو؛ سگ‌ها در خدمت نخستین کشاورزان

مطالعه دوم روی یک سکونتگاه نوسنگی نزدیک به نام «بونجوکلو» متمرکز بود که در فاصله ۳۰ کیلومتری پینارباشی قرار دارد و قدمت آن به حدود ۹,۰۰۰ سال پیش از میلاد (کمی پس از پایان عصر یخبندان) بازمی‌گردد.

مردم بونجوکلو در واقع نوادگان همان شکارچی-گردآورنده‌های پینارباشی بودند، اما سبک زندگی متفاوتی را برگزیده و به زندگی یکجانشینی در تالاب‌های آناتولی مرکزی روی آورده بودند. آن‌ها همچنین کشت گیاهان اهلی و مدیریت گله‌های گوسفند وحشی را آغاز کرده بودند.

دانشمندان با استفاده از تکنیک‌های نوین ژنتیکی، سگ‌های اهلی را در میان مجموعه بزرگی از بقایای سگ‌سانان این روستا شناسایی کردند. در بونجوکلو نیز سگ‌ها گاهی مستقیماً در کنار انسان‌ها دفن شده بودند که جایگاه ویژه آن‌ها را در نخستین جوامع کشاورزی جهان نشان می‌دهد. محققان احتمال می‌دهند این حیوانات علاوه بر شکار و نگهبانی، به عنوان اولین سگ‌های گله نیز به کار گرفته شده باشند.

این پژوهش همچنین فاش کرد که وقتی کشاورزان اولیه آناتولی غربی بعدها به سمت اروپا مهاجرت کردند، سگ‌های آناتولیایی خود را نیز به همراه بردند. این سگ‌های مهاجر در طول زمان، حتی بیش از صاحبان انسان خود، با جمعیت سگ‌های بومی اروپا آمیزش کردند و تاثیر ژنتیکی عمیقی بر آن‌ها گذاشتند.

نتیجه‌گیری

این کشفیات بزرگ، نگرش علم باستان‌شناسی را نسبت به نحوه پراکندگی یکی از قدیمی‌ترین همراهان حیوانی بشر در سراسر اروپا و خاورمیانه در پایان عصر یخبندان کاملاً دگرگون کرده و نشان‌دهنده توانایی شگفت‌انگیز سگ‌ها در عبور از مرزهای فرهنگی و ادغام در جوامع انسانی در مسافت‌های بسیار دور است.