کشف خرس طلای ۲۳۰۰ ساله در گورکان سکایی

یک پیکرک بی‌نظیر از جنس طلا به شکل خرس، از دل یک مقبره باستانی غارت‌شده در قزاقستان سر برآورده است. باستان‌شناسان در جریان مطالعه یک گورپشته (کورگان) ۲۳۰۰ ساله متعلق به فرهنگ سکاها در شهر آلماتی قزاقستان که در دوران باستان مورد دستبرد قرار گرفته بود، به این یافته ارزشمند به همراه بقایای انسانی متعددی دست یافتند. بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد که این مقبره احتمالاً میزبان چهار فرد بالغ و سه کودک بوده است؛ رقمی که برای کورگان‌هایی با این ابعاد در منطقه، بسیار غیرمعمول و یک معمای باستان‌شناختی محسوب می‌شود.

جزئیات کاوش در گورستان کاراگایلی

این کاوش‌ها که توسط «اتحادیه موزه‌های آلماتی» (Almaty Museum Union) هدایت می‌شود، در گورستان باستانی «کاراگایلی» (Karagayly) واقع در منطقه نائوریزبای این شهر انجام گرفته است. این کورگان با قطری در حدود ۲۵ تا ۲۶ متر و ارتفاع ۲.۵ متر، از نظر گاه‌نگاری به قرون چهارم تا سوم پیش از میلاد بازمی‌گردد که با دوره سکایی در اوایل عصر آهن تطابق دارد.

خرس طلایی؛ بازمانده‌ای ارزشمند از غارتگران باستانی

درست در مرکز این مقبره، گودالی به عمق تقریبی سه متر وجود دارد که نشان‌دهنده فعالیت غارتگران است. باستان‌شناسان دریافتند که این کورگان در دوران باستان به یغما رفته و همین امر باعث شده تا بیشتر اشیای تدفینی و هدایای گور، غارت یا پراکنده شوند. با این وجود، سارقان باستانی یک دست‌ساخته کوچک و گران‌بهای طلایی را جا گذاشته‌اند که اکنون به مهم‌ترین کشف این پروژه کاوش تبدیل شده است.

این پیکرک طلایی که با استفاده از تکنیک ریخته‌گری ساخته شده، یک خرس را به تصویر می‌کشد. وجود سوراخ‌های ظریف و کوچک بر روی این قطعه نشان می‌دهد که احتمالاً به عنوان یک عنصر تزئینی، بر روی یک کلاه یا سرپوش دوخته می‌شده است. در فرهنگ پوشاک جوامع سکایی، سرپوش‌های مزین به پیکره و نمادهای حیوانی، از عناصر بسیار چشمگیر و نمادین به شمار می‌رفتند.

لیازات ساگیندیکووا (Lyazzat Sagyndykova)، مدیر اتحادیه موزه‌های آلماتی، تأکید می‌کند که این یافته در بستر باستان‌شناسی قزاقستان کاملاً منحصربه‌فرد است. به گفته وی، پیش از این هیچ نمونه مشابهی از پیکرک طلایی خرس در این کشور کشف نشده بود. این اثر هنری همچنین می‌تواند دریچه‌ای تازه برای مطالعه شباهت‌های فرهنگی در گستره وسیعی از منطقه دریای سیاه تا کوه‌های آلتای بگشاید.

البته پیش از این، نمونه‌های دیگری از این نوع تزئینات در مقابر سکایی قزاقستان شناسایی شده بود؛ از جمله نقش گوسفند کوهی طلایی بر روی سرپوش «مرد طلایی» (Golden Man) معروف، و همچنین پیکرک یک پلنگ که در سال ۲۰۱۴ در گورستان کوک-کاینار (Kok-Kaynar) کشف شد و آن نیز یک تزئین سرپوش به شمار می‌رفت. با این حال، خرس یافت‌شده در کاراگایلی، نمونه‌ای کاملاً جدید و ناشناخته از این سنت باستانی را به ما معرفی می‌کند.

معمای تدفین هفت انسان در یک مقبره منفرد

دومین کشف مهم این هیئت باستان‌شناسی، تعداد بقایای انسانی به دست آمده در این گور است. بر اساس ارزیابی‌های اولیه استخوان‌شناختی، باستان‌شناسان بر این باورند که چهار فرد بالغ و سه کودک در این مکان دفن شده‌اند. با این وجود، به دلیل آشفتگی‌های شدیدی که توسط غارتگران باستانی ایجاد شده، شمار دقیق افراد مدفون در این مقبره هنوز به طور قطعی تأیید نشده است.

مارات نورپیسوف (Marat Nurpeisov)، پژوهشگر ارشد اتحادیه موزه‌های آلماتی، وجود این حجم از بقایای انسانی در یک کورگان منفرد را بسیار غیرعادی می‌داند. به گفته وی، گورپشته‌هایی با این ابعاد در قزاقستان، عموماً برای تدفین یک یا نهایتاً دو نفر آماده می‌شدند.

افزون بر استخوان‌ها، قطعاتی از سفال‌های دوره سکایی نیز در مقبره یافت شده است. با این حال، به هم ریختگی لایه‌ها توسط سارقان، موقعیت اصلی این یافته‌ها را به شدت تغییر داده است. در نتیجه، پژوهشگران هنوز نتوانسته‌اند تشخیص دهند که آیا این تدفین‌ها به صورت همزمان رخ داده‌اند یا در دوره‌های زمانی متفاوتی انجام شده‌اند.

در حال حاضر، بررسی‌های تخصصی جدیدی با حضور انسان‌شناسان در جریان است تا تعداد دقیق افراد و شرایط تدفین آن‌ها مشخص شود. پژوهشگران همچنین در تلاش‌اند تا دریابند چرا این کورگان، آرایش تدفینی کاملاً متفاوتی نسبت به ساختارهای مشابه هم‌دوره خود دارد.

جایگاه نمادهای حیوانی در هنر سکایی

سکاها اقوام کوچ‌رویی بودند که در هزاره نخست پیش از میلاد، در گستره وسیعی از استپ‌های آسیای مرکزی می‌زیستند. فرهنگ سکایی که به ویژه به خاطر مهارت بی‌نظیر در طلاسازی، بازنمایی‌های حیوانی و مقابر یادمانی (کورگان‌ها) شناخته می‌شود، جایگاه بسیار مهمی در میراث باستان‌شناسی قزاقستان دارد.

در سنت هنری این مردمان که در ادبیات باستان‌شناسی با عنوان «سبک جانوری» (Animal Style) تعریف می‌شود، نقوش گوزن، گربه‌سانان درنده، گوسفند کوهی و پرندگان گوناگون به وفور به چشم می‌خورد. این پیکره‌ها نه تنها در ساخت جواهرات و زیورآلات، بلکه بر روی سلاح‌ها، یراق‌آلات اسب و لباس‌های تشریفاتی نیز به کار می‌رفتند.

پیکرک خرس یافت‌شده در کاراگایلی، نمونه درخشان و جدیدی را به این سنت هنری گسترده می‌افزاید. اگرچه در این مرحله هنوز نمی‌توان معنای نمادین و دقیق این قطعه را تعیین کرد، اما پژوهشگران در حال حاضر بر روی فرم ظاهری، تکنیک‌های ساخت و شباهت‌های آن با سایر دست‌ساخته‌های سکایی متمرکز هستند.

تداوم پژوهش‌ها در کاوش‌های کاراگایلی

این کاوش‌های نجات‌بخشی که با حمایت شهرداری آلماتی در حال انجام است، بخشی از تلاش‌های گسترده‌تر برای محافظت از میراث سکایی در حومه این کلان‌شهر محسوب می‌شود. اتحادیه موزه‌های آلماتی از سال ۲۰۲۲ میلادی، پژوهش‌های باستان‌شناسی مستقلی را در این منطقه آغاز کرده است.

پروژه‌های پیشین این نهاد نیز دستاوردهای قابل‌توجهی به همراه داشته است. به عنوان مثال در سال ۲۰۲۲، یک مقبره دست‌نخورده متعلق به یک جنگجوی سکایی (با قدمت قرون پنجم تا دوم پیش از میلاد) در کورگانی در منطقه «آلاتاو» کشف شد. در جریان آن کاوش، بخش‌هایی از یک شمشیر با مرصع‌کاری طلا، تزئینات طلایی به سبک جانوری و مصنوعات نقره‌ای شناسایی گردید.

پژوهش‌ها در سایت کاراگایلی هنوز به پایان نرسیده است. دانشمندان امیدوارند با انجام آزمایش‌های دقیق انسان‌شناسی بر روی بقایای استخوانی، تاریخچه استفاده از این مقبره را با جزئیات بیشتری روشن کنند. پس از اتمام مطالعات علمی و آزمایشگاهی، اتحادیه موزه‌های آلماتی قصد دارد این دستاوردهای ارزشمند را در موزه آلماتی به نمایش عمومی بگذارد.

نتیجه‌گیری:

کشف پیکرک بی‌نظیر خرس طلایی و بقایای غیرمعمول هفت انسان در گورپشته ۲۳۰۰ ساله کاراگایلی، بار دیگر غنای فرهنگی، مهارت‌های هنری و پیچیدگی‌های جوامع سکایی عصر آهن را به تصویر می‌کشد. این یافته‌های جدید نه تنها نمونه‌ای بدیع از «سبک جانوری» در هنر طلاسازی باستان را به ما معرفی می‌کند، بلکه با طرح پرسش‌های تازه درباره رسوم تدفین گروهی، مسیر پژوهش‌های آینده را در باستان‌شناسی آسیای مرکزی روشن‌تر می‌سازد. محافظت از این مقابر در برابر تخریب و غارت، گامی حیاتی در درک عمیق‌تر تاریخ باستان محسوب می‌شود.