کشف تابوت و اسباب بازی های ۱۸۰۰ ساله از مقبره یک کودک

کشف تابوت و اسباب بازی های ۱۸۰۰ ساله از مقبره یک کودک در شهر «کونستانتسا» (Constanța) در کشور رومانی، باستان‌شناسان را شگفت‌زده کرده است. در درون این تابوت سنگیِ کاملاً دست‌نخورده که از دوران روم باستان به یادگار مانده، بقایای کودکی در کنار اسباب‌بازی‌های سفالی، زیورآلات و پیشکش‌های گیاهی قرار دارد. وضعیت حفاظتی کم‌نظیر این آرامگاه و سالم ماندن اشیای درون آن، شواهد نادری از دنیای کودکی و آیین‌های خاکسپاری در شهر باستانی «تومیس» (Tomis) را در اختیار پژوهشگران قرار داده است.

یک تابوت سنگی (سارکوفاگوس) که با بست‌های سربی و ملات به دقت مهروموم شده بود، به مدت نزدیک به ۱۸ قرن در زیر شهر مدرن کونستانتسا، واقع در سواحل دریای سیاه در رومانی، از آرامگاه یک کودک محافظت کرده است. زمانی که باستان‌شناسان درپوش این محفظه را برداشتند و محتویات درون آن را بررسی کردند، با مجموعه‌ای فوق‌العاده سالم از اشیای شخصی و بقایای ارگانیک (آلی) بسیار ظریف روبه‌رو شدند؛ بقایایی شامل بخش‌هایی از یک تابوت چوبی و پارچه‌های کفن که معمولاً در گذر زمان از بین می‌روند.

دو باستان‌شناس به نام‌های «کنستانتین باژنارو» (Constantin Băjenaru) و «کاتالین نوپچا» (Cătălin Nopcea)، این تابوت سنگی را در تاریخ ۲۲ اکتبر و در جریان کاوش‌های نجات‌بخشی (پیشگیرانه) در نزدیکی مرز شمالی گورستان رومی شهر تومیس پیدا کردند.

سپس در تاریخ ۲۷ اکتبر، متخصصان «موزه تاریخ ملی و باستان‌شناسی کونستانتسا» (MINAC) این تابوت سنگی مستطیل‌شکل با درپوش سنگین و تراش‌خورده‌اش را گشودند. این اقدام به پژوهشگران اجازه داد تا مجموعه‌ای از اشیا را که از سده دوم یا سوم میلادی تاکنون در کنار یکدیگر دست‌نخورده باقی مانده بودند، به دقت ثبت و مستندسازی کنند.

اسب سفالی چرخ‌دار و خروسی که هنوز صدای جغجغه می‌دهد

در میان هدایای تدفینی درون قبر، دو اسباب‌بازی سفالی بیش از همه جلب توجه می‌کنند: یک اسب کوچک که روی چرخ قرار گرفته و یک جغجغه به شکل خروس. نکته شگفت‌انگیز اینجاست که هر دوی این اسباب‌بازی‌ها هنوز ردپایی از تزئینات رنگ‌آمیزی‌شده اولیه، از جمله جزئیات نقاشیِ چشم‌ها و صورت را بر روی خود حفظ کرده‌اند.

«آنا هامات» (Ana Hamat)، باستان‌شناس عضو این پروژه، توضیح می‌دهد که درون شکم این خروس سفالی، گلوله‌های کوچکی قرار داده شده که هنگام تکان دادن شیء، پس از گذشت ۱۸ قرن هنوز هم صدای جغجغه تولید می‌کنند.

پیدا شدن این اسباب‌بازی‌ها باعث شد تا پژوهشگران در برآورد اولیه خود درباره سن کودک بازنگری کنند. هرچند ابعاد تابوت سنگی در ابتدا نشان می‌داد که این قبر متعلق به کودکی چهار یا پنج ساله است، اما ماهیت این اسباب‌بازی‌ها نشان می‌دهد که کودک احتمالاً در سنین پایین‌تری از دنیا رفته است. با این حال، برای تعیین دقیق‌تر سن او، انجام آزمایش‌های استخوان‌شناسی ضروری خواهد بود.

دستبندهای مفرغی و آویزهای محافظتی پسران رومی (Bullae)

درون این گور، علاوه بر اسباب‌بازی‌ها، دستبندهایی از جنس مفرغ (برنز) و دو آویز گردنی کشف شد که با نام «بولا» (Bullae) شناخته می‌شوند. بولاها در واقع حرزها یا تعویذهای محافظتی کیسه‌مانندی بودند که به طور سنتی به گردن پسران آزادزاده رومی آویخته می‌شدند تا آن‌ها را از بلایا حفظ کنند.

وجود این آویزهای محافظتی در تابوت، احتمال پسر بودن کودک درگذشته را تقویت می‌کند؛ هرچند پژوهشگران هنوز جنسیت بیولوژیکی کودک را به صورت آزمایشگاهی و قطعی مشخص نکرده‌اند.

یک تدفین رومی با وضعیت حفاظتی استثنایی

این تابوت سنگی به مدت تقریباً ۱۸ قرن کاملاً مهروموم‌شده باقی مانده بود. دو بست سربی، درپوش سنگین آن را محکم نگه داشته بودند و وجود لایه‌ای از ملات در امتداد درزهای تابوت، یک سد محافظتی ایجاد کرده بود که به حفظ بی‌نظیر محتویات درون گور کمک شایانی کرد.

در داخل محفظه سنگی، باستان‌شناسان بقایای یک تابوت چوبی را کشف کردند که شامل دیواره‌های جانبی بسیار سالم و اتصالات چوبی «دم‌چلچله‌ای» (Dovetail joints) بود که با دقت و مهارت بالایی ساخته شده بودند. علاوه بر این، پیکر کودک در یک کفن پیچیده شده بود که بخش‌هایی از بافت این پارچه تدفینی نیز سالم باقی مانده است.

باژنارو وضعیت سالم ماندن این آثار، به‌ویژه اجزای چوبی را استثنایی توصیف کرده است. پژوهشگران اکنون امیدوارند مشخص کنند که آیا استفاده از مواد خاصی در طول مراسم تدفین به حفظ و ماندگاری این بقایا کمک کرده است یا خیر؛ هرچند تا این لحظه استفاده از هیچ‌گونه ماده یا روش شیمیایی در زمان خاکسپاری به اثبات نرسیده است.

بقایای گیاهی و دسته‌های برگ تاشده در کنار کودک

این گور همچنین حاوی بقایای گیاهی مرتبط با پیشکش‌های گل و گیاه در مراسم خاکسپاری بود. در میان آن‌ها، برگ‌هایی دیده می‌شد که با دقت تا شده و به صورت بسته‌های کوچک در کنار هم چیده شده بودند. تعیین ترکیبات دقیق و هدف از قرار دادن این بسته‌های گیاهی، نیازمند آزمایش‌ها و تحلیل‌های آزمایشگاهی بیشتر است.

برای تیم کاوش، این مواد ارگانیک دقیقاً به اندازه اسباب‌بازی‌های چشم‌نواز درون تابوت اهمیت دارند. این یافته‌های گیاهی و پارچه‌ای در کنار هم می‌توانند به بازسازی جنبه‌هایی از مراسم تشییع جنازه و تدفین رومی کمک کنند که به ندرت در محوطه‌های باستان‌شناسی سالم باقی می‌مانند.

کودکی دفن‌شده در بیرون از دیوارهای شهر باستانی تومیس

این تابوت سنگی در فاصله تقریباً ۱.۵ کیلومتری از مرز دفاعی شهر باستانی، در نزدیکی جاده‌ای که به سمت شمال و به طرف شهر باستانی «هیستریا» (Histria) می‌رفت، کشف شد. به گفته باژنارو، این نقطه نشان‌دهنده شمالی‌ترین مرز شناخته‌شده از گورستان دوران رومی شهر تومیس است.

شهر باستانی تومیس که در زیر کونستانتسای امروزی در ساحل دریای سیاه قرار دارد، در اصل به عنوان یک سکونتگاه یونانی مرتبط با مهاجران شهر «میلتوس» (Miletus) شکل گرفت. این شهر در دوران حکومت روم، به یک مرکز مهم شهری و تجاری در استان رومی «موئسیای سفلی» (Moesia Inferior) تبدیل شد.

تدفین این کودک به دوره‌ای بازمی‌گردد که تومیس بخشی از شبکه شهرهای حاشیه دریای سیاه در امپراتوری روم را تشکیل می‌داد. موقعیت مکانی این قبر، یعنی در خارج از مرکز مسکونی شهر و در مجاورت یک جاده مهم، بازتاب‌دهنده سنت رایج و گسترده رومی‌ها در ساخت گورستان‌ها در بیرون از مرزهای شهری است.

پژوهشگران بر این باورند که کیفیت بالای تابوت سنگی و اشیای تدفینی همراه آن، نشان‌دهنده تعلق این کودک به خانواده‌ای ثروتمند و با توان مالی قابل توجه است. با این حال، هویت دقیق کودک و جایگاه اجتماعی قطعی او همچنان ناشناخته باقی مانده است.

سندی نادر از دوران کودکی در روم باستان

متخصصان موزه کونستانتسا، این یافته را نخستین تابوت سنگی کودک با چنین وضعیت حفاظتی فوق‌العاده‌ای می‌دانند که تاکنون در شهر تومیس به دست آمده است. تابوت‌های سنگی که پیش از این در این شهر کشف و مستندسازی شده بودند، عمدتاً به بزرگسالان تعلق داشتند؛ موضوعی که این تدفینِ تازه بررسی‌شده را برای درک نحوه برخورد با مرگ کودکان و آیین‌های خاکسپاری آن‌ها در روم باستان بسیار ارزشمند می‌کند.

اسباب‌بازی‌ها، دستبندها و آویزهای محافظتی نشان می‌دهند کسانی که مراسم تدفین را ترتیب داده‌اند، اشیایی را که با زندگی روزمره و هویت کودک پیوند داشته‌اند، همراه او به خاک سپرده‌اند. آویزهای «بولا» نیز ممکن است شواهد بیشتری درباره جایگاه اجتماعی کودک ارائه دهند، اگرچه محتویات احتمالی درون این آویزها هنوز مشخص نیست.

پژوهشگران قصد دارند این آویزهای مهروموم‌شده را با استفاده از روش‌های غیرتخریبی بررسی کنند و مطالعات آزمایشگاهی بیشتری را بر روی بقایای انسانی، تابوت چوبی، پارچه‌های کفن و مواد گیاهی انجام دهند.

نتیجه‌گیری:

کشف تابوت و اسباب بازی های ۱۸۰۰ ساله از مقبره یک کودک در شهر باستانی تومیس، دریچه‌ای کم‌نظیر به سوی ابعاد عاطفی، اجتماعی و آیینی جامعه روم باستان در حاشیه دریای سیاه می‌گشاید. مهروموم سربی این تابوت سنگی نه تنها اسباب‌بازی‌های سفالی رنگارنگ و جغجغه‌ای را که پس از ۱۸ قرن هنوز صدا می‌دهد حفظ کرده، بلکه بقایای بسیار آسیب‌پذیری همچون تابوت چوبی با اتصالات دم‌چلچله‌ای، پارچه کفن و برگ‌های تاشده را از گزند زمان مصون نگه داشته است. بررسی‌های آزمایشگاهی پیش رو بر روی این مجموعه دست‌نخورده، بی‌شک اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت سلامت، جایگاه طبقاتی و آیین‌های سوگواری برای کودکان در امپراتوری روم را آشکار خواهد کرد.