کشف مسجد ۱۳۰۰ ساده با کتیبه های مربوط به اوایل اسلام در عربستان سعودی

باستان‌شناسانی که در محوطه باستانی المعماله در جنوب غربی عربستان سعودی مشغول به کار هستند ، مسجدی مربوط به قرن اول هجری قمری را کشف کرده‌اند که این بنا را در زمره اولین قرون معماری اسلامی در شبه جزیره عربستان قرار می‌دهد. این مسجد که از گرانیت با دقت تراشیده شده ساخته شده است، کتیبه‌ها، آثاری از گچ‌کاری دیوار و ویژگی‌های معماری را نیز در خود جای داده است که نشان می‌دهد چگونه یک بنای مذهبی در جامعه‌ای که با معدن و تجارت شکل گرفته، عمل می‌کرده است.

این کشف پس از چهارمین فصل کاوش در المعمله، یک مکان باستانی در منطقه الباحه در نزدیکی العقیق، اعلام شد. کمیسیون میراث سعودی قدمت این مسجد را به قرن اول هجری قمری، که به طور کلی با قرن هفتم و اوایل هشتم میلادی مطابقت دارد، نسبت می‌دهد.

مسجدی گرانیتی با قدمت بیش از ۱۳۰۰ سال

این مسجد در ضلع غربی این آبادی قرار دارد و تقریباً ۱۶ متر از شمال به جنوب و ۱۰ متر از شرق به غرب طول دارد. دیوارهای آن از بلوک‌های گرانیتی تراش‌خورده ساخته شده‌اند، در حالی که آثار باقی‌مانده از گچ‌کاری نشان می‌دهد که حداقل بخش‌هایی از فضای داخلی زمانی به جای سنگ‌های نمایان، سطوح تمام‌شده داشته‌اند.

این بنا شامل یک محراب است که جهت نماز را نشان می‌دهد و سه ورودی در ضلع‌های شرقی، غربی و جنوبی آن قرار دارد. باستان‌شناسان همچنین یک سازه مربعی شکل را که به عنوان مناره تفسیر می‌شود، در قسمت جنوب شرقی مجموعه شناسایی کردند. به نظر می‌رسد هشت اتاق مجاور، فعالیت‌های مرتبط با مسجد و سکونتگاه‌های اطراف را پشتیبانی می‌کرده‌اند.

این چیدمان به ویژه ارزشمند است زیرا بخش عمده‌ای از نقشه ساختمان به وضوح کافی برای نشان دادن رابطه بین فضای نماز و اتاق‌های کمکی آن باقی مانده است. تأسیسات انبار، حوضچه‌ها و تکیه‌گاه‌های سازه‌ای یافت شده در فضاهای مجاور نشان می‌دهد که مسجد به صورت مجزا وجود نداشته، بلکه بخشی از یک جامعه بزرگتر و کارآمد را تشکیل می‌داد.

یکی از متمایزترین ویژگی‌های این کشف، مجموعه‌ای از کتیبه‌های عربی است که بر روی سنگ‌های مرتبط با مسجد حفظ شده‌اند. به گفته کمیسیون میراث، کتیبه‌ها هم در داخل ساختمان و هم بر روی دیوارهای بیرونی آن وجود دارند و شامل دعاهای مذهبی و مطالب قرآنی هستند.

کتیبه‌ای بر روی دیوار قبله حاوی دعایی است که بر محمد بن عبدالله درود می‌فرستد. بقای چنین متونی در محیط باستان‌شناسی‌شان چیزی را در اختیار محققان قرار می‌دهد که معماری به تنهایی نمی‌تواند آن را فراهم کند: شواهد مستقیمی از زبان مذهبی مورد استفاده مردمی که در آن مکان سکونت داشتند.

بنابراین، کتیبه‌ها چیزی بیش از عناصر تزئینی هستند. این کتیبه‌ها همراه با محراب و سایر ویژگی‌های معماری، هویت این سازه را به عنوان مسجد تقویت می‌کنند و شواهد بیشتری برای درک زندگی مذهبی در المعمله در اوایل دوره اسلامی ارائه می‌دهند.

مسجدی در دل یک جامعه معدنی باستانی

المعمله در درجه اول یک سکونتگاه مذهبی نبود. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این مکان پیرامون بهره‌برداری و فرآوری منابع معدنی، به ویژه طلا، نقره و مس، توسعه یافته است. فصل‌های گذشته، تأسیسات و ابزارهای مرتبط با معدن‌کاری و همچنین سازه‌های مسکونی و شواهدی برای تولید صنایع دستی را کشف کردند.

تجزیه و تحلیل علمی نمونه‌های به‌دست‌آمده در طول کاوش‌های اولیه نشان می‌دهد که فعالیت معدنی قبل از دوره اسلامی آغاز شده و به‌ویژه بین اواخر قرن ششم و نهم میلادی شدت گرفته است. این گاهشمار به این معنی است که جامعه شاهد یک گذار تاریخی بزرگ، از دهه‌های پایانی قبل از اسلام تا توسعه جامعه اولیه اسلامی، بوده است.

به نظر می‌رسد ثروت معدنی این منطقه، معدنچیان، فلزکاران، بازرگانان و سایر کارگران را به این سکونتگاه کشانده است. باستان‌شناسان همچنین سفال، قطعات ظروف سنگ صابون، دسته‌هاون، سنگ‌های آسیاب و سایر اشیاء مرتبط با فعالیت‌های روزمره خانگی و صنعتی را کشف کرده‌اند.

این محیط وسیع‌تر چیزی است که مسجد تازه شناسایی‌شده را به طور ویژه‌ای مهم می‌کند. این بنا به جای اینکه نمایانگر یک بنای مذهبی منزوی باشد، شواهدی از عبادت در داخل یک سکونتگاه اقتصادی فعال ارائه می‌دهد که ساکنان آن به استخراج معدن، فرآوری و مبادلات منطقه‌ای وابسته بودند.

المعمله در کنار یک مسیر مهم قرار داشت

موقعیت مکانی این مکان نیز به توضیح چگونگی توسعه آن کمک می‌کند. تحقیقات پیشین، المعماله را در حدود ۱۳ کیلومتری شرق العقیق و تقریباً ۴۵ کیلومتری الباحه، نزدیک به درب الفیل باستانی یا جاده فیل قرار می‌دهد. این مسیر زمانی جنوب عربستان را به مناطق شمالی‌تر متصل می‌کرد و بعدها به بخشی از شبکه‌ای تبدیل شد که مسافران و زائران در دوره اسلامی از آن استفاده می‌کردند.

مسجد، تأسیسات معدنی، خانه‌ها و کتیبه‌ها در کنار هم، شروع به آشکار کردن سکونتگاهی می‌کنند که تاریخ آن را نمی‌توان از طریق یک فعالیت واحد درک کرد. المعمله همزمان محل تولید، حرکت، سکونت و عبادت بوده است.

کمیسیون میراث می‌گوید تحقیقات باستان‌شناسی در این مکان به عنوان بخشی از یک برنامه گسترده‌تر برای مستندسازی و حفاظت از بقایای باستانی در سراسر عربستان سعودی ادامه خواهد یافت. کاوش‌های آینده ممکن است مشخص کند که این مسجد چه زمانی برای اولین بار ساخته شده، چه مدت مورد استفاده قرار گرفته و چگونه نقش آن با توسعه اقتصاد معدنی المعمله تغییر کرده است.