غار قلعهکرد در شهرستان آوج استان قزوین، با قدمتی بالغ بر ۴۵۰ هزار سال، معادلات باستانشناسی پارینهسنگی خاورمیانه را دگرگون کرده و مرزهای حضور انسانتباران در فلات ایران را صدها هزار سال به عقب برده است.
مشخصات و موقعیت جغرافیایی
غار قلعهکرد در بخش آبگرم شهرستان آوج، در جنوب غربی استان قزوین و در ارتفاع حدود ۲۱۰۰ متری از سطح دریا واقع شده است. این غار طبیعیِ کارستی با دهانهای نسبتاً وسیع و تالارهای متعدد، موقعیتی استراتژیک در درهای مشرف به دشت و منابع آبی داشته که آن را به پناهگاهی ایدهآل برای جوامع شکارچی-گردآورنده در دورههای مختلف پلیستوسن تبدیل کرده بود.
تاریخچه کاوشهای مشترک ایران و فرانسه
اگرچه غار از دههها پیش شناخته شده بود، اما کاوشهای روشمند علمی از سال ۱۳۹۷ به سرپرستی مشترک دکتر حامد وحدتینسب (دانشگاه تربیت مدرس) و دکتر ژیل برین (موزه انسانشناسی پاریس و CNRS فرانسه) آغاز شد. لایهنگاریهای دقیق نشان داد این محوطه دارای توالی فرهنگی پیوسته از پارینهسنگی میانی، جدید، فراپارینهسنگی و حتی دورههای تاریخی است.
مهمترین دستاوردهای باستان شناسی و کشفیات شاخص
| یافته باستانشناسی | دوره و طبقهبندی | اهمیت علمی و تحلیلی |
| دندان شیری انسان (پرمولر) | نئاندرتال (~۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار سال پیش) | اثبات قطعی حضور انسان نئاندرتال در لایههای میانی |
| بقایای جانوری دورههای یخچالی | پلیستوسن میانی و جدید | شواهد رژیم غذایی شامل گونههای منقرضشده اسبسانان، کرگدن و گوزن |
| مجموعه ابزار سنگی لوآلوآ | پارینهسنگی میانی و قدیم | تنوع در خراشندهها، سرپیکانها و ابزارهای برش سنگ |
| نهشتههای زیرین تاریخگذاریشده | پلیستوسن پیشین و میانی | ثبت سن حدود ۴۰۰ تا ۴۵۰ هزار سال به روشهای ESR و توریم-اورانیوم |
روشهای تاریخ گذاری و بازنویسی گاه نگاری پارینه سنگی
تاریخگذاری نهشتهها و نمونههای دندانی و استخوانی با روشهای پیشرفته رزونانس اسپین الکترون (ESR) و اورانیوم-توریم (U-Th) در آزمایشگاههای معتبر فرانسه انجام گرفت. دادهها نشان دادند که کهنترین لایههای غار تاریخی بین ۴۰۰ تا ۴۵۰ هزار سال قبل دارند؛ این کشف غار قلعهکرد را رسماً به قدیمیترین سکونتگاه ثبتشده انسان در فلات ایران تبدیل کرد.
جایگاه ژئوپلیتیک فلات ایران در مهاجرت انسان تباران
پیش از این، مسیرهای اصلی مهاجرت انسانتباران از آفریقا به سمت آسیا و اروپا عمدتاً از طریق شامات و قفقاز تحلیل میشد. کشفیات قلعهکرد آوج اثبات میکند که البرز غربی و زاگرس شمالی شاهراهی حیاتی در تبادل ژنتیکی و فرهنگی میان جمعیتهای نئاندرتال، دنیسووا و انسان هوشمند بودهاند.
تعداد فصول کاوش در غار قلعهکرد آوج
تاکنون ۷ فصل کاوش علمی مشترک میان باستانشناسان ایران و موزه انسانشناسی فرانسه در این غار برنامهریزی و اجرا شده است:
- کاوشها از سال ۱۳۹۷ به سرپرستی مشترک دکتر حامد وحدتینسب و دکتر ژیل برین آغاز شد.
- فصل ششم در مرداد و شهریور ۱۴۰۴ انجام شد.
- فصل هفتم نیز در مرداد ۱۴۰۵ کلید خورد.
مهمترین نتایج و دستاوردهای فصل ششم کاوش
فصل ششم کاوشهای باستانشناسی بر روی لایهنگاریهای عمیقتر و بررسی دادههای زیستمحیطی و گونههای انسانتباران ماقبل نئاندرتال متمرکز بود:
- ارسال نمونهها برای سنسنجی افقهای ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار ساله:در حالی که فصول قبلی سن سکونت انسان در غار را تا ۴۵۵ هزار سال پیش قطعی کرده بود، در فصل ششم نمونهبرداریهای جدیدی از عمیقترین لایههای باستانشناختی انجام و به آزمایشگاههای مرجع در فرانسه ارسال شد تا احتمال حضور انسانتباران در بازه ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار سال پیش بررسی و تأیید شود.
- شواهد حضور انسان پیش از نئاندرتال (انسان هایدلبرگ / راستقامت):در پی تحلیل یافتههای این فصل، شواهد و شاخصهای فرهنگی منسوب به گونههای پیش از نئاندرتال (مانند Homo heidelbergensis یا Homo erectus) در لایههای زیرین بررسی و گزارش شد که حضور بسیار کهن نیاکان انسانی در فلات ایران را تبیین میکند.
- شواهد پیشرفته مهار آتش و اجاقهای کهن:بررسی ساختار لایههای سوخته و اجاقهای چندصدهزار ساله درون غار که نشاندهنده استقرار مداوم، کنترل آتش و پردازش گوشت شکار توسط شکارچی-گردآورندگان کهن بوده است.
- تکمیل بانک اطلاعات جانورباستانشناسی (Faunal Remains):کشف و ثبت بقایای استخوانی گونههای منقرضشده دوران یخچالی شامل کرگدنهای دو شاخ پلیستوسن، اسبسانان وحشی (Equus) و گوزنهای غولپیکر با آثاری از شکستگی عامدانه برای مصرف مغز استخوان.

















ارسال دیدگاه