آغاز فصل پنجم کاوش در غار قلعه کرد، آوج، قدیمی ترین سکونتگاه شناخته شده انسان در ایران

یافته‌های فصل اول و دوم کاوش در «قلعه کرد» قزوین نشان می‌دهد این منطقه قدیمی‌ترین محل استقرار انسان در فلات ایران است؛ نتایج فصل سوم و چهارم در دست بررسی است و فصل پنجم کاوش آغاز شده است.

نام «قلعه کرد» مدتی است با «نئاندرتال»ها گره خورده، اما پیش از اینکه کاوش در این غار باستانی ما را به یک دندان شیری برساند که حضور انسان «نئاندرتال» در ایران را تا ۱۷۵هزار سال پیش تخمین بزند، این غار در میان غارنوردان حرفه‌ای شناخته شده بود. غار «قلعه کرد» در دهستان حصار شهرستان آوج استان قزوین در ۲۰ کیلومتری برج‌های دوگانهٔ خرقان ۲۵ اسفند ۱۳۹۵ با شمارهٔ ۳۸۳ در فهرست آثار طبیعی ملی ایران به ثبت رسید. قدمت این غار به دورهٔ «الیگو-میوسن» و دوران سوم زمین‌شناسی می‌رسد که تا ۴۰ میلیون سال پیش تخمین زده می‌شود. اما اینکه این غار چگونه یکی از محوطه‌های مهم باستان‌شناسی شد، روایت جالبی دارد که سرپرست تیم باستان‌شناسی و کاوش در «قلعه کرد» آن را در گفت‌وگو با «پیام ما» توضیح می‌دهد.

«غار قلعه کرد: قدیمی‌ترین شواهد از مشاغل هومینین پلیستوسن میانی و یک دندان شیری انسان در تحقیقات فلات مرکزی ایران» عنوان مقاله‌ای است که به‌تازگی از سوی نشریهٔ باستان‌شناسی «پارینه‌سنگی» فرانسوی منتشر شده. این مقاله که با همکاری «حامد وحدتی‌نسب»، استاد گروه باستان‌شناسی دانشگاه تربیت مدرس و سرپرست تیم باستان‌شناسی و کاوش… در «قلعه کرد»، و «ژیل بوریون»، محقق مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه که در موزهٔ انسان‌شناسی پاریس فعالیت می‌کند، منتشر شده است نشان می‌دهد قدمت سکونت انسان در فلات ایران تا ۴۵۰ هزار سال پیش ارزیابی شده است. این مقاله براساس تازه‌ترین تحقیقات دربارهٔ غار «قلعه کرد» در فلات مرکزی ایران نوشته شده است؛ براساس این تحقیقات که نتیجهٔ آن به‌تازگی در نشریهٔ علمی و تخصصی منتشر شده، این غار قدیمی‌ترین غاری است که تاکنون در قلمرو وسیع منطقهٔ خاورمیانه کشف شده. این شواهد تاریخی، قدمت شواهد مشابهی را که پیشتر در این منطقه کشف شده بود، تقریباً ۳۰۰ هزار سال به عقب می‌راند.

دکتر حامد وحدتی نسب در خصوص فصل پنجم کاوش در غار قلعه کرد نکاتی را برشمرد.

بسیاری از عزیزان طی تماسهایی خواهان حضور و مشارکت حداقل برای چند روز در کنار تیم کاوش بوده اند. ضمن سپاس از این همه اشتیاق، شایان اشاره است که به لحاظ قوانین میراث فرهنگی، حضور افراد غیرباستان شناس در تیم های کاوش باستان شناسی ممنوع است. به استثناء متخصصینی که با هماهنگی قبلی سرپرست و پژوهشکدۀ باستان شناسی برای انجام نمونه برداری یا مطالعات موردی به محوطه می آیند….

برای آن دسته از عزیزان باستان شناس که برای حضور ابراز تمایل کرده اند، باید اشاره شود که لیست نفرات تیم کاوش از مدتها قبل به اطلاع پژوهشکدۀ باستان شناسی رسیده و مورد تایید این نهاد قرار گرفته لذا اضافه کردن افراد جدید در بازۀ زمانی شروع کاوش میسر نیست…

با این وجود بازدید یک روزه برای تمامی علاقمندان آزاد است. علاقمندان به بازدید از غار در خلال کاوش می توانند با هماهنگی قبلی برای بازدید تشریف بیاورند. در اینباره دانستن چند نکته ضروری است: فاصلۀ غار تا تهران حدود 4.5 ساعت رانندگی است. پس از رسیدن به دامنه کوهی که غار در آن واقع شده، درصورتیکه وسیلۀ نقلیه دو دیفرانسیل نباشد نیاز است تا مسیری حدودا 30 دقیقه ای تا پلکان آغازین غار پیاده طی شود و پس از طی 200 پله به دهانه غار خواهید رسید….

از آنجاکه مدت زمان کاوش تیم در غار از ساعت 6 صیح الی 13 است، تنها در طی این ساعات گروه پذیرای بازدید کنندگان خواهد بود و پس از ساعت 13 امکان بازدید ممکن نیست. بنابراین علاقمندان می بایست صبح زود حرکت کنند. متاسفانه امکانات اقامتی در روستاهای اطراف غار وجود ندارد..

سرپرست تیم باستان‌شناسی و کاوش در «قلعه کرد» پیش‌ازاین در گفت‌وگویی تأکید کرده بود: «متأسفانه زمانی‌که باستان‌شناسان به محوطه‌ها به‌ویژه غارهای باستانی می‌رسند با تخریب گستردهٔ حفاری غیرمجاز مواجه می‌شود که نه‌‌تنها محیط‌زیست غار را تخریب کرده که لایه‌های تاریخی را برای همیشه از بین برده است و باستان‌شناسان عملاً نمی‌توانند کاری از پیش ببرند. تقریباً ۹۰ درصد از انرژی باستان‌شناسان برای ساماندهی محوطهٔ غار گرفته می‌شود.»

او حالا در ادامهٔ گفت‌وگو با «پیام ما» در پاسخ به این سؤال که چرا کاوش‌های باستان‌شناسی پیش‌از‌این دربارهٔ مناطق مهمی چون «قلعه کرد» صورت نگرفته بود، توضیح می‌دهد: «برای اتفاق نیفتادن کاوش تاکنون کسی را نمی‌توان مقصر دانست؛ زیرا این دوره‌ای که به‌اصطلاح عام غارنشینی نامیده می‌شود، یک تخصص خاص در باستان‌شناسی است و افراد کمی در ایران این تخصص را دارند که شاید تعدادشان به انگشتان یک دست هم نرسد که البته بسیاری‌شان هم در ایران زندگی نمی‌کنند.»

وحدتی‌نسب تأکید می‌کند:‌ «کاوش غارهای باستانی کار هر باستان‌شناسی نیست. درواقع، مثل این می‌ماند که ما پزشک متخصص چشم، مغز یا گوارش داریم. در باستان‌شناسی هم هر بخش تخصص موردنیاز خود را می‌خواهد. ما باستان‌شناس زیاد‌ داریم، اما باستان‌شناسی که مشخصاً روی غار کار کند کم. به‌نوعی مهمترین دلیل اینکه کسی تاکنون سراغ این غار نرفته، همین مسئله است.»

او در توضیح بیشتر این مسئله به وظیفهٔ اخلاقی کاوشگران اشاره می‌کند و می‌افزاید: «کاوش کردن یک محوطهٔ غاری ضمن اینکه تکنیک‌ها و پروتکل‌های خودش را دارد، مثل هر محوطهٔ باستانی دیگر نیازمند پایبندی به یک وظیفهٔ اخلاقی است. یک کاوشگر وظیفه دارد نتایج کاوش خود را به بهترین نحو تجزیه و تحلیل کند و در اختیار جوامع علمی قرار دهد؛ یعنی نباید کسی جایی را کاوش کند که نمی‌تواند نتایج آن را به‌خوبی منتشر کند. چه زمانی می‌تواند این کار را بکند؟ زمانی که در آزمایشگاه‌های معتبر کارهای آزمایشی را انجام دهد.»

نکتهٔ دیگر از نگاه وحدتی‌نسب تیم کاوش است که او در این باره می‌گوید: «تیم کاوش ما در قلعه کرد افراد زیادی را شامل می‌شد و بیش از ۳۰ نفر پشت صحنه در آزمایشگاه سرگرم کار هستند. اینکه چنین تیمی جمع شود، خودش کار سختی است و چیزی نیست که به‌صورت مداوم رخ دهد.»