- سرنخی حک شده در دل سنگ؛ ایران خاستگاه کهن ترین ارکستر جهان
- از نقش برجسته تخت تا طنین واقعی؛ رازهای مهندسی معکوس چنگ باستانی
- مشخصات فنی چنگ بازسازی‌شده چغامیش:
- ردپای چنگ در پهنه تاریخ و ادبیات ایران
- از پژوهش تا ثبت در فهرست میراث ملی
- چنگ‌های باستانی در تمدن‌های همجوار؛ یک رویه فراملی
- ساز زنده، نه یک شیء موزه‌ای
شش هزار سال پیش در دشت‌های خوزستان، نغمه‌سرایی سیم‌های چنگی منحنی را به صدا درآورد تا یکی از نخستین ارکسترهای تاریخ بشریت شکل گیرد. این آوای باستانی برای هزاره‌ها در دل خاک خاموش شد، تا اینکه یک پژوهشگر و سازتراش خستگی‌ناپذیر ایرانی تصمیم گرفت پس از ربع قرن تحقیق، نغمه‌های فراموش‌شده کهن‌ترین چنگ ایران را دوباره به گوش جهانیان برساند.
سرنخی حک شده در دل سنگ؛ ایران خاستگاه کهن ترین ارکستر جهان
داستان بازسازی این ساز باستانی به یک کشف بزرگ باستان‌شناسی بازمی‌گردد. در جریان کاوش‌های تپه تاریخی چغامیش (در نزدیکی دزفول) توسط هلن کانتور و پینهاوس دلپوگاز، مهر استوانه‌ای کوچکی متعلق به هزاره چهارم پیش از میلاد به‌دست آمد.
روی این اثر مینیاتوری و ارزشمند، صحنه‌ای خیره‌کننده ناشی از یک اجرای موسیقی گروهی نقش بسته است:
- یک چنگ‌نواز در حال نواختن چنگی منحنی با ۵ یا ۶ سیم؛
- یک خواننده؛
- یک نوازنده ساز بادی؛
- و یک نوازنده ساز کوبه‌ای.
استاد عبدالعلی باقری‌نژاد، پژوهشگر تاریخ موسیقی و سازساز متولد ۱۳۴۶ در کرمانشاه، این نگاره کوچک را نخستین سند تصویری از یک ارکستر سازمان‌یافته در جهان می‌داند. اثری که ثابت می‌کند فلات ایران، هزاران سال پیش از پیدایش تاریخ مكتوب، مهد موسیقی ساختاریافته بوده است.
از نقش برجسته تخت تا طنین واقعی؛ رازهای مهندسی معکوس چنگ باستانی
تبدیل یک حکاکی دو بعدی و ظریف به سازی واقعی و خوش‌صدا، چالش علمی بی‌سابقه‌ای بود. باقری‌نژاد بیش از ۲۵ سال از عمر خود را صرف رمزگشایی از تناسبات این نقش کرد. او با تطبیق ابعاد چهره‌ها و فیگورهای حک‌شده روی مهر با میانگین آناتومی بدن انسان، توانست ابعاد دقیق، زوایا و ساختار چنگ چغامیش را محاسبه کند.
مشخصات فنی چنگ بازسازی‌شده چغامیش:
- بدنه و بدنه رزونانس: بدنه چوبی منحنی با کاسه طنین روکش‌شده از پوست طبیعی حیوانات برای تشدید و پخش صدا.
- سیم‌ها و گوشی‌ها: استفاده از سیم‌های ابریشمی که با گوشی‌های چوبی مدرج کوک می‌شوند.
- اصالت تاریخی: تمامی اندازه‌ها و محاسبات ساختاری بدون گمانه‌زنی و صرفاً بر اساس مستندات باستان‌شناسی انجام شده است.
ردپای چنگ در پهنه تاریخ و ادبیات ایران
پژوهش‌های باقری‌نژاد نشان می‌دهد چنگ منحنی در طول تاریخ ایران جریانی پیوسته داشته است:
- نقش‌برجسته‌های کول‌فره ایذه (حدود ۱۸۰۰ ق.م): در سنگ‌نگاره‌های الامی کول‌فره، نام نوازندگان در کنار تصویرشان کتیبه شده است که شاید قدیمی‌ترین نام‌های ثبت‌شده از نوازندگان در تاریخ باشد.
- طاق بستان کرمانشاه (دوران ساسانی): چنگ‌نوازان در صحنه‌های شکارگاه خسروپرویز و قایق‌سواری‌های سلطنتی جلب‌توجه می‌کنند.
- دوران اسلامی و ادبیات فارسی: چنگ شاه بیت داستان‌های حماسی و غنایی شد؛ از جمله داستان مشهور رودکی که نواختن چنگش موجب شد پادشاه سامانی شتابان و پیاده به سوی بخارا حرکت کند.
از پژوهش تا ثبت در فهرست میراث ملی
آنچه باقری‌نژاد را ربع قرن در این مسیر استوار نگه داشت، انگیزه احیای صدایی بود که کاملاً از طنین زندگی امروز ایرانیان حذف شده بود. او پس از سال‌ها کارگاه‌داری در اهواز و کرج و ساخت سازهای اصیلی چون تار، سه تار، سنتور، قانون، عود و کمانچه، در سال ۱۳۸۷ نخستین کنسرت پژوهشی چنگ باستانی را با همراهی خانواده‌اش برگزار کرد.
تلاش‌های او سرانجام در دی‌ماه ۱۴۰۳ (ژانویه ۲۰۲۵) به بار نشست و مهارت ساخت چنگ ایرانی توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به عنوان میراث ناملموس ملی ایران به ثبت رسید.
عبدالعلی باقری‌نژاد درباره احیای این ساز می‌گوید:
«این پروژه هرگز یک کار صرفاً دانشگاهی یا موزه‌ای نبود؛ چنگ زنده است و احساسات و نیایش‌های مردمانی را با خود حمل می‌کند که هزاران سال پیش می‌زیسته‌اند. احیای آن اثبات کرد صدایی که گمان می‌رفت برای همیشه خاموش شده، می‌تواند پس از ۶۰۰۰ سال دوباره شنیده و تدریس شود.»
چنگ‌های باستانی در تمدن‌های همجوار؛ یک رویه فراملی
احیای چنگ چغامیش بخشی از یک روایت بزرگ‌تر در منطقه خاورمیانه است:
- بین‌النهرین: چنگ‌ها و بربط‌های مجلل کشف‌شده در مقبره‌های سلطنتی اور (با تزیینات طلا و لاجورد) هم‌دوره با مهر چغامیش هستند.
- مصر باستان: نقاشی‌های مقابر مصری از هزاره سوم پیش از میلاد، چنگ‌های قوسی‌شکل را در آیین‌ها و ضیافت‌ها نشان می‌دهند.
بررسی‌های مقایسه‌ای نشان می‌دهد که چغامیش حلقه کلیدی و شاید خاستگاه اصلی یکی از قدیمی‌ترین سنت‌های موسیقایی جهان است.
ساز زنده، نه یک شیء موزه‌ای
امروزه چنگ‌های بازسازی‌شده باقری‌نژاد دیگر تنها پشت ویترین موزه‌ها خاموش نیستند. با همکاری مراکزی چون موزه کاخ سلیمانیه کرج و برگزاری کارگاه‌های آموزشی، نسل جوانی از نوازندگان ایرانی در حال یادگیری تکنیک‌ها و نواختن این ساز ۶۰۰۰ ساله هستند تا صدای تاریخ ایران دوباره در فضاهای هنری طنین‌انداز شود.
مطالب مرتبط در «باستان شناسی ایران»
تقدس عناصر چهارگانه ؛ راز مشترک هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان
از نابودی خط و کاخ‌ها تا نبرد ۲۸۰۰ساله در تپه حسنلو ؛ چرا آغاز عصر آهن یک عقب‌گرد بزرگ برای بشریت بود؟
رازهای دوخته بر سنگ؛ رمزگشایی از نقوش اساطیری لباس ساسانیان در تاق‌بستان
کشف معبد گمشده خدای پزشکی یونان باستان
کشف قالب ریخته گری شمشیر ۳۰۰۰ ساله در آلمان
کشف ۲۷ ظرف عطر ۲۲۰۰ ساله در محوطه باستانی معبد زئوس
کشف پل آجری، کتیبه شاهی و کانال آب در شهر ۳۸۰۰ساله لارسا
کاتافراکت های ایرانی؛ راز قدرت ماشین جنگی امپراتوری سلوکی
جمع‌آوری یادگاری توسط انسان‌های اولیه؛ کشف اشیای نمادین ۵۰۰ هزارساله
ارسال دیدگاه