کاوش در گنجینه محتوا

چه چیزی درباره ایران باستان می‌خواهید بدانید؟

میان مقاله‌ها، خبرها، ویدیوها و پرونده‌های تاریخی جستجو کنید.

پیشنهادهای جستجو:

ظروف مفرغی خط دار: ابزار تبلیغاتی پادشاهان اورارتو در ۲۸۰۰ سال قبل

تبلیغ
ظروف مفرغی خط دار: ابزار تبلیغاتی پادشاهان اورارتو در ۲۸۰۰ سال قبل
راز مفرغ‌های خط‌دار ۲۸۰۰ ساله فاش شد؛ کشف جدید باستان‌شناسان نشان می‌دهد پادشاهان اورارتو چگونه از ظروف ساده برای نمایش قدرت و تبلیغ حکومت خود استفاده می‌کردند.

بیش از ۱۰۰ ظرف مفرغی کتیبه‌ دار که از پادشاهان اورارتو به جا مانده، فراتر از وسایل تجملی دربار بوده‌اند. یک تحقیق جدید فاش کرده است که این ظروف مفرغی خط‌دار، نقش رسانه‌های قابل‌حمل حکومتی را بازی می‌کردند و پیام قدرت، مشروعیت الهی و عظمت شاهان عصر آهن را به دورترین نقاط قلمرو می‌رساندند.

این پژوهش که در مجله علمی و معتبر Antiquity منتشر شده، توسط آناریتا استفانیا بونفانتی، روبرتو دان، نژده یرانیان و آستق پوغوسیان انجام گرفته است. پژوهشگران در این مطالعه، تک‌تک ظروف مفرغی کتیبه‌دارِ شناخته‌شده متعلق به حکام اورارتو — از ساردوری اول (پسر لوتیپری) گرفته تا پادشاهانی به نام روسا — را مورد بررسی قرار دادند. قدمت این ظروف به طور کلی به اواخر قرن نهم تا اوایل قرن هفتم پیش از میلاد بازمی‌گردد؛ دورانی که اورارتو یکی از قدرتمندترین پادشاهی‌های عصر آهن در غرب آسیا به شمار می‌رفت.

نویسندگان این پژوهش با استفاده از معاینه مستقیم، عکاسی ماکرو (بزرگ‌ نمایی)، ردیابی دیجیتال و دیرینه‌نگاری مقایسه‌ای، تغییرات علائم خط میخی، روش‌های حکاکی و نمادهای سلطنتی را روی این کاسه‌ها دنبال کردند. نتایج این کار فاش می‌کند که پادشاهان اورارتو چگونه شیئی را که ابتدا تحت تأثیر فرهنگ دربار آشوریان بود، به رسانه‌ای متمایز برای ابراز قدرت خود تبدیل کردند.

کشف بیش از ۱۰۰ ظرف با نام‌های سلطنتی

بزرگ‌ترین مجموعه از این ظروف از سایت باستانی «کارمیر بلور» (Karmir-blur) به دست آمده است؛ محوطه‌ای که شهر باستانی و دژ-قصر تیشباینی (Teishebaini) در آن قرار داشت و امروزه در شهر ایروان، پایتخت ارمنستان واقع شده است. این محوطه که در کرانه چپ رودخانه هرازدان و در بخش جنوب غربی شهر قرار دارد، در دوره‌های پایانی پادشاهی اورارتو به یکی از مهم‌ترین مراکز این قلمرو تبدیل شده بود.

کاوش‌های باستان‌شناسی در سال ۱۹۴۹ میلادی، حداقل ۹۷ ظرف مفرغی کتیبه‌دار را در داخل انبار شماره ۲۵ این دژ نمایان کرد. نمونه‌های اضافی و پیش‌تر منتشرنشده دیگری نیز در سال ۱۹۵۸ از اتاق شماره ۲۳ کشف شد که در نهایت تعداد ظروف بررسی‌شده توسط محققان در این پژوهش را به بیش از ۱۰۰ عدد رساند.

نمونه‌های باستان‌شناسی و تصویری از کاسه‌های آشوری: الف-ج) کاسه‌هایی از مقبره نمرود دوم (اقتباس از حسین، منبع: Hussein2016: تصویر ۴۰)؛ د) بخشی از یک نقش برجسته از کاخ آشورنصیرپال دوم در نمرود (موزه متروپولیتن). منبع: Bonfanti, AS, et al. 2026

هر یک از این ظروف دارای یک کتیبه میخی دایره‌ای است که پیرامون مرکز بخش داخلی آن حکاکی شده است. اگرچه این متن‌ها بسیار کوتاه هستند، اما پادشاهِ وقت را معرفی کرده و پیوندی مستقیم میان آن ظرف و خاندان سلطنتی برقرار می‌سازند.

این ویژگی باعث می‌شد تا ظروف مفرغی فراتر از ظرف‌های کاربردی معمولی باشند. آن‌ها در واقع متن‌های قابل‌حملی بودند که برای دیده شدن در محافل اشرافی طراحی شده بودند؛ جاهایی که کیفیت مفرغ، ظرافت حکاکی خطوط و نام پادشاه، همگی مکمل یکدیگر می‌شدند و پیام قدرت را تقویت می‌کردند. با اصطلاحات امروزی، کارکرد این اشیاء دقیقاً مانند تبلیغات حکومتی (پروپاگاندا) بود؛ ابزارهایی مادی که هویت فرمانروا را در کانون فعالیت‌های درباری، تشریفاتی و احتمالاً مذهبی قرار می‌دادند.

اورارتو چگونه شیء لوکس آشوری را تصاحب کرد؟

قدیمی‌ترین ظروف موجود در این مطالعه با نام ساردوری اول مرتبط هستند که در حدود ۸۴۰ تا ۸۳۰ پیش از میلاد حکومت می‌کرد. کتیبه‌های روی این ظروف شباهت بسیار زیادی به خط میخی آشوری نو دارد؛ به‌ویژه در زمینه استفاده از علائم گوهری‌شکلِ بلند و باریک.

این شباهت بصری، بازتاب‌دهنده نفوذ قدرتمند امپراتوری آشور در زمان شکل‌گیری دولت اورارتو است. ظروف شیاردار به وفور در نقش‌برجسته‌های قرن نهم پیش از میلاد در نمرود (پایتخت آشور) دیده می‌شوند؛ از سوی دیگر، ظروف طلایی کتیبه‌داری که در مقبره‌های ملکه‌های آشوری کشف شده‌اند نیز رواج سنت نشانه‌گذاری اشیای قیمتی با متون سلطنتی یا اهدایی را در آن فرهنگ ثابت می‌کند.

اما فرمانروایان اورارتو این زبان بصری معتبر را کورکورانه تقلید نکردند.

یک ظرف شیاردار که نام ساردوری اول روی آن دیده می‌شود، دقیقاً نقطه گذار از یک ظرف با الگوی آشوری به ظرف مفرغی ساده‌ای است که بعدها به مشخصه اصلی تولیدات سلطنتی اورارتو تبدیل شد. پژوهشگران این فرآیند را یک «تحول فرهنگی فعال» توصیف می‌کنند و نه یک تقلید ساده و مستقیم.

در دوره پادشاهی مینوآ (که تقریباً بین ۸۲۰ تا ۷۸۰ پیش از میلاد حکومت می‌کرد)، علائم خط میخی روی ظروف کوتاه‌تر، مثلثی‌تر و فشرده‌تر شدند و نگارش کتیبه‌ها نیز به سمت استانداردسازی پیش رفت. این تغییرات با ظهور سنت نگارش بومی و کاملاً اورارتویی همزمان بود؛ سیستمی که در ابتدا از مدل‌های آشوری وام گرفته شده بود، اما به مرور زمان برای انتقال اقتدار محلی و تأمین نیازهای دربار اورارتو بازطراحی و اصلاح شد.

شیرها، معابد و مشروعیت الهی

الف) کاسه‌ای که نام مینوا بر آن حک شده است (اقتباس از دن و همکاران. مرجع Dan2024: 81)؛ ب) کاسه‌ای که نام آرگیشتی بر آن حک شده است (اقتباس از دن و همکاران. مرجع Dan2024: 88). منبع: Bonfanti, AS, et al. 2026

پیام سیاسی این ظروف در دوران سلطنت آرگیشتی اول (حدود ۷۸۰ تا ۷۵۶ پیش از میلاد) بیش از پیش جنبه بصری و نمادین به خود گرفت.

فلزکاران دربار در این دوره شروع به حکاکی نمادهای خاص در کنار کتیبه‌های سلطنتی کردند. طرح‌های اولیه شامل یک مربع با اضلاع مقعر و سر یک پرنده بود. این تصاویر بعدها به نقوش پایدارتر و منسجم‌تری تکامل یافتند؛ از جمله برجی که تاجی از یک نیزه بر سر داشت (که اغلب به عنوان معبد سوسی یا susi تفسیر می‌شود) و سر یک شیر در حال غرش.

هر دو نماد حامل معانی عمیقی بودند که در دربار پادشاهی بلافاصله درک می‌شدند:

  • شیر غران نماد قدرت، اقتدار پادشاهی و شجاعت بود.
  • تصویر معبد شخص فرمانروا را به مراجع مقدس و قدرت خدایان متصل می‌کرد.

ترکیب این نقوش با نام مکتوب پادشاه، هر ظرف مفرغی را به یک بیانیه فشرده و محکم از حکمرانی، مذهب و قدرت نظامی تبدیل می‌کرد. ظروف بعدی متعلق به پادشاهانی به نام‌های ساردوری و روسا نیز مکرراً از این نقوش هماهنگ استفاده کردند که نشان می‌دهد این زبان بصری به بخشی رسمی از نظام تبلیغاتی دربار اورارتو بدل شده بود.

خط؛ ابزاری برای نمایش فناوری و قدرت

حکاکی خط میخی روی فلز منحنی مفرغ، نیاز به تکنیک کاملاً متفاوتی نسبت به تراشیدن سنگ یا فشردن گل داشت.

هنرمندان اورارتویی ناچار بودند تناسبات، عمق و زاویه علائم گوهری‌شکل را با سطوح منحنی و فلزی سازگار کنند. بنابراین، این ظروف نه تنها هنر نویسندگان باستان، بلکه همکاری نزدیک و تنگاتنگ میان کاتبان، حکاکان و فلزکاران را به نمایش می‌گذارند.

ظرف نهایی سه کارکرد را به طور همزمان ایفا می‌کرد:

  1. یک ظرف آیینی و مذهبی بود.
  2. یک دارایی لوکس و متعلق به طبقه اشراف بود.
  3. یک سند مکتوب سلطنتی بود.

قدرت سیاسی این اشیاء دقیقاً از همین ترکیب ناشی می‌شد؛ اقتدار شاه نه تنها از طریق واژه‌ها، بلکه از طریق ارزش مادی مفرغ، مهارت بالای استادکار و تصاویر کنترل‌شده پیرامون آن به بیننده منتقل می‌شد. کتیبه‌ها ثابت می‌کنند که خط در اورارتو چیزی بیش از ابزاری برای ثبت اطلاعات بود؛ خط به یک فناوری سلطنتی تبدیل شده بود که می‌توانست اشیای کاربردی روزمره را به بیانیه‌های مادی قدرت مبدل سازد.

راز کارمیر بلور؛ حفظ حافظه جمعی یک سلسله در روزهای سقوط

کاسه‌های گروه A تا E: ظروف مفرغی کتیبه‌دار و حکاکی‌شده‌ای هستند که به پادشاهانی به نام ساردوری (Sarduri) تعلق دارند. روی این کاسه‌ها، زبان نمادین و کلیشه‌ای معبد سوسی (Susi) و سر شیر غران به وضوح تثبیت و اصطلاحاً «کریستالیزه» شده است.

تمرکز و انباشت این تعداد زیاد از ظروف سلطنتی در کارمیر بلور ممکن است شواهدی از دهه‌های پایانی پادشاهی اورارتو به دست دهد.

طبق این مطالعه، لایه‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهند که این ظروف پیش از تخریب نهایی قلعه، عمداً در انبار پنهان یا سپرده شده‌اند، نه اینکه در طول یک حمله ناگهانی پراکنده شده یا در هرج‌ومرج فتح رها شده باشند.

مجموعه‌های مشابهی در دیگر سایت‌های اورارتویی یافت نشده است. از این رو، محققان احتمال می‌دهند ظروفی که روزگاری در دژهای مختلف سلطنتی پراکنده بودند، در زمان سقوط قلمرو، به کارمیر بلور (که به عنوان یکی از آخرین مراکز سیاسی و استراتژیک پادشاهی عمل می‌کرد) جمع‌آوری شده‌اند.

گردآوری ظروفی که نام پادشاهان گذشته را بر خود داشتند، احتمالاً تلاشی برای حفظ تداوم سلسله و مشروعیت در دوران بی‌ثباتی بوده است. ساکنان نهایی دژ با جمع‌آوری اموال شاهان گذشته، یک آرشیو فیزیکی از حافظه سلطنتی پادشاهی برای مقابله با نابودی ساختند.

این سایت باستانی احتمالاً در اواسط قرن ششم پیش از میلاد به طور کامل ویران شد و به فرآیند طولانی تولید، گردش و انباشت این ظروف پایان داد.

اما آنچه از دل خاکسترها سالم بیرون آمد، سندی بی‌نظیر از روش پادشاهان اورارتو برای «سیار ساختن قدرت» خود بود. کاسه‌های مفرغی خط‌دار با جادوی کتیبه‌های میخی، شیرهای غران و معابد باستانی، پیام اقتدار پادشاهی را فراتر از دیوارهای سنگی کاخ‌ها بردند و آن را برای نزدیک به سه هزاره تا به امروز زنده نگه داشتند.

سوالات متداول

۱. ظروف مفرغی کتیبه‌دار اورارتو چه کاربردی داشتند؟
کاربرد ظروف مفرغی: این ظروف مفرغی کتیبه‌دار فراتر از وسایل تجملی دربار بودند و به عنوان رسانه‌های قابل‌حمل حکومتی عمل می‌کردند. آن‌ها پیام‌های قدرت، مشروعیت الهی و عظمت شاهان اورارتو را به دورترین نقاط قلمرو می‌رساندند.
۲. چگونه ظروف مفرغی اورارتو تحت تأثیر فرهنگ آشوری قرار گرفتند؟
تأثیر فرهنگ آشوری: پادشاهان اورارتو شیء لوکس آشوری را تقلید نکردند، بلکه آن را به رسانه‌ای متمایز برای ابراز قدرت خود تبدیل کردند. این فرآیند یک تحول فرهنگی فعال بود که با وام‌گیری از الگوهای آشوری، به تدریج برای تأمین نیازهای دربار اورارتو بازطراحی شد.
۳. کشف ظروف مفرغی از کجا صورت گرفت؟
محل کشف ظروف: بزرگ‌ترین مجموعه از ظروف مفرغی کتیبه‌دار در سایت باستانی «کارمیر بلور» واقع در ارمنستان کشف شده است. این محوطه در دوره‌های پایانی پادشاهی اورارتو به یکی از مهم‌ترین مراکز این قلمرو تبدیل شده بود.
۴. پیام‌های سیاسی ظروف مفرغی در دوره‌های مختلف چگونه تغییر کردند؟
تغییر پیام‌های سیاسی: در دوران سلطنت آرگیشتی اول، پیام سیاسی این ظروف جنبه بصری و نمادین بیشتری گرفت و نازک‌کاری‌های خاصی مانند نماد شیر و معبد در کنار کتیبه‌های سلطنتی حکاکی شد. این تغییرات نشان‌دهنده گسترش زبان بصری به بخشی رسمی از نظام تبلیغاتی دربار اورارتو بود.
یک نکته برای میراث ایران آگاهی، حفاظت علمی و آینده گردشگری فرهنگی

پیشنهاد مطالعه

تازه‌ها

پربازدیدترین‌ها

ارسال دیدگاه