یک کلاهخود مفرغی بی‌نظیر با قدمت ۳۵۰۰ سال متعلق به تمدن عیلام (در جنوب غربی ایران امروزی)، هنر پیشرفته و باورهای مذهبی این پادشاهی کهن را به تصویر می‌کشد. این کلاهخود جنگی که احتمالاً به یک شاه-جنگجو تعلق داشته، با ورقه‌های طلا تزیین شده و نقوشی از سه خدای باستانی عیلامی همراه با یک پرنده شکاری بزرگ بر روی آن حکاکی شده است؛ شاهکاری بی‌بدیل از فلزکاری که امروزه در موزه هنر متروپولیتن نیویورک نگهداری میشود.
این کلاهخود مفرغی (برنزی)، پیش از آنکه امپراتوری پارس کنترل منطقه‌ای را که امروزه ایران نامیده میشود به دست بگیرد، با تصاویری از خدایان کهن تمدنی پیشرفته که در این دیار شکوفا شده بود، تزیین شده است.
این کلاه زرهی منحصربهفرد، متعلق به فرهنگ عیلام است؛ تمدنی باستانی که حدود سه هزار سال در سرزمین‌های ایران امروزی رونق داشت. این کلاهخود که به احتمال زیاد بیش از ۳,۰۰۰ سال پیش توسط یک شاه-جنگجو استفاده میشده، با نقش سه فیگور الهی و یک پرنده شکاری بزرگ که بر فراز آنها در حال پرواز است، آراسته شده است.
جزییات و ویژگیهای ظاهری
این کلاهخود گنبدیشکل مفرغی، قطری در حدود ۲۱.۶ سانتیمتر دارد و در بخش جلویی آن، بخش باریک و تراشخوردهای دیده میشود که درست بالای ابروهای فرد قرار می‌گرفته است. در طرح اولیه و اصلی آن، یک محافظ بینی کوچک نیز از میان ابروها به سمت پایین امتداد داشته است. دور تا دور لبه کلاهخود با میخ‌هایی از جنس نقره با روکش طلا تزیین شده و لولهای مفرغی در پشت آن تعبیه شده که احتمالاً زمانی برای نگه داشتن پر یا یال تزیینی (سرسلسله مو) استفاده میشده است.
جایگاه تمدن عیلام در تاریخ
این کلاهخود که اکنون در مجموعه موزه هنر متروپولیتن نیویورک (Met) نگهداری میشود، توسط یک استادکار ماهر عیلامی ساخته شده است. عیلامیها، به عنوان یکی از نخستین تمدن‌های خاور نزدیک باستان، در جنوب غربی ایران امروزی و در امتداد سواحل شرقی خلیج فارس زندگی می‌کردند. تمدن آنها از حدود سال ۲۷۰۰ پیش از میلاد تا زمان فتح این قلمرو به دست امپراتوری پارس در سال ۵۳۹ پیش از میلاد دوام داشت. عیلامیها بارها با شهرهای همسایه خود در بین‌النهرین از جمله اور و بابل وارد جنگ شدند و باستان‌شناسان نمونه‌های متعددی از سلاح‌ها و زرههای ظریف و پرکاربرد این فرهنگ را کشف کرده‌اند.
اسکار وایت موسکارلا (Oscar White Muscarella)، باستان‌شناس برجسته، در کتاب سال ۱۹۸۸ خود درباره آثار مفرغی و آهنی خاور نزدیک باستان در موزه متروپولیتن می‌نویسد: «این کلاهخود، شاهکاری از هنر باستان است که هیچ نمونه مشابهی برای آن در هنر تصویری یا کاوشهای باستانشناسی خاور نزدیک باستان یافت نشده است.» شکل منحصربهفرد و تزیینات خاص این اثر، آن را از سایر زرههای شناختهشده عیلامی متمایز میکند.
نمادهای الهی روی کلاهخود
در نمای جلویی کلاهخود، سه خدای باستانی با روکش طلا دیده میشوند: دو الهه زن و یک خدای مرد.
- خدای مرد: ظرفی در دست دارد که آب از آن سرازیر است؛ این نماد نشان می‌دهد که او احتمالاً یکی از خدایان آب در باورهای عیلامی است.
- دو الهه زن: که کاملاً همسان هستند، کلاهخودهای شاخدار به سر دارند، زیورآلات به تن کرده‌اند و دستان خود را به نشانه دعا و نیایش بالا برده‌اند.
- پرنده شکاری: به گفته چارلز کی. ویلکینسون، کیوریتور افتخاری بخش هنر خاور نزدیک موزه متروپولیتن در پژوهش سال ۱۹۶۵، پرنده شکاری بزرگی که به صورت عمودی بالای سر خدای آب قرار گرفته، ممکن است نمادی از پرندگان شکاری میدان جنگ باشد که منتظر قربانیان شاه-جنگجوی صاحب کلاهخود هستند.
به اعتقاد هر دو باستان‌شناس (موسکارلا و ویلکینسون)، این کلاهخود قطعاً توسط شخصیتی عالی‌رتبه در تمدن عیلام استفاده میشده است. با این حال، کارکرد آن فراتر از یک ابزار جنگی ساده بوده و جنبهای نمادین و آیینی داشته است؛ تصویر کردن خدایان مهم بر روی کلاهخود، به احتمال زیاد با این هدف انجام شده تا در میدانهای نبرد باستان، شرارت، شکست و بلا را از جنگجو دور نگه دارد.
کلاهخود آیینی-جنگی عیلامی
تصویر عکاسی‌شده رسمی از زوایای روبروی شیء
کلاهخود با نقوش الهی در زیر پرنده‌ای با بال‌های گشوده
اطلاعات فنی شیء
سوالات متداول
۱. این کلاهخود چه ویژگیهایی دارد؟
۲. چرا این کلاهخود به عنوان یک اثر هنری باستانی شناخته میشود؟
۳. نقوش بر روی کلاهخود چه معانی دارند؟
۴. کلاهخود چه ارتباطی با باورهای مذهبی عیلامیها دارد؟
نظر شما درباره این مقاله
مطالب مرتبط در «موزه باستان شناس»
کشف سکه طلای اسرارآمیز و ستاره پنج پر در مقبره جنگجوی اشرافی ۲۱۰۰ ساله
راز گنج پنهان ملکه‌های آشور : همتای زرین توت‌عنخ‌آمون در نمرود
کشف سکه های اسلامی در سکونتگاه وایکینگ ها
هوش مصنوعی آپولو؛ نخستین مدل بازخوانی متون یونان باستان
کشف کتیبه تدفینی اواخر دوره ساسانی در شمال استخر
بازسازی چهره کهن‌ترین انسان خردمند؛ هومو ساپینس ۳۱۵ هزار ساله
کشف 244 کیسه پر از گنج در مزرعه ای در انگلستان
زره و کلاهخود ۲۶۰۰ ساله پس از ۶۲ سال به یونان بازگشت
سودای گنج و بهای جان؛ تاملی بر فاجعه مرگ سه گنج یاب در چرام
ارسال دیدگاه