این محوطه باستانی که در نزدیکی روستای اوراکاران (Urakaran) در منطقه یاردیملی (Yardimli) واقع شده است، شامل ساختمانهای سنگی بزرگ، سازههای دفاعی و شواهدی از فعالیتهای تولیدی و صنعتی است. پژوهشگران بر این باورند که این سایت ممکن است نخستین سکونتگاه بزرگ از نوع شهری متعلق به دوره آتورپاتکان (Atropatene) باشد که به صورت سیستماتیک در این بخش کوهستانی از آذربایجان مورد بررسی و کاوش قرار میگیرد.
این کشف توسط یک هیئت اعزامی مشترک آذربایجانی-آمریکایی در ساحل چپ رودخانه ویلاش (Vilash) انجام شده است. این مجموعه باستانی در میان مردم محلی به نام «سیدین یری» (Seyyidin Yeri) شناخته میشود.
اگرچه گزارشهای اولیه این محوطه را به عنوان یک شهر باستانی توصیف کردهاند، اما کاوشها هنوز مرزهای کامل یا نقشه داخلی آن را به طور کامل آشکار نکرده است. با این حال، شواهد فعلی به جای یک جامعه روستایی کوچک، به یک سکونتگاه کوهستانی دائمی و به طرز غیرمعمولی بزرگ اشاره دارند.
این کشف توسط یک هیئت اعزامی مشترک آذربایجانی-آمریکایی در ساحل چپ رودخانه ویلاش (Vilash) انجام شده است. این مجموعه باستانی در میان مردم محلی به نام «سیدین یری» (Seyyidin Yeri) شناخته میشود.
اگرچه گزارشهای اولیه این محوطه را به عنوان یک شهر باستانی توصیف کردهاند، اما کاوشها هنوز مرزهای کامل یا نقشه داخلی آن را به طور کامل آشکار نکرده است. با این حال، شواهد فعلی به جای یک جامعه روستایی کوچک، به یک سکونتگاه کوهستانی دائمی و به طرز غیرمعمولی بزرگ اشاره دارند.
ساختمانهای بزرگ و شواهدی از ویرانی

کاوشهای باستانشناسی، اتاقهای متعلق به چندین سازه سنگی بزرگ را که در دورههای مختلف سکونت ساخته شدهاند، نمایان کرده است.
جیحون امینلی (Jeyhun Eminli)، پژوهشگر ارشد انستیتو باستانشناسی و انسانشناسی آکادمی ملی علوم آذربایجان و سرپرست این هیئت اعزامی، اعلام کرد که به نظر میرسد برخی از بخشهای این سازهها کارکرد دفاعی داشتهاند.
باستانشناسان همچنین شواهدی پیدا کردهاند که نشان میدهد دستکم بخشی از این مجموعه بر اثر آتشسوزی ویران شده است. ظاهراً مصالح سوخته سقف به داخل اتاقها فروریخته و همین امر به حفظ آثار و بقایای ساختمانهای زیرین کمک کرده است.
پژوهشگران نمونههای ارگانیک متعددی را از رسوبات سوخته و سایر لایههای باستانشناسی جمعآوری کردهاند. انتظار میرود تجزیه و تحلیلهای آزمایشگاهی در کالج همیلتون (Hamilton College) در ایالات متحده، تاریخگذاریهای دقیقتر و اطلاعات بیشتری درباره اقتصاد و محیطزیست این سکونتگاه ارائه دهد.
بر اساس گزارش خبرگزاری آذربایجانی APA، کاوشگران همچنین آثاری از فعالیتهای تولیدی و دیگر فعالیتهای اقتصادی را در این سایت شناسایی کردهاند. یافتههای بهدستآمده از لایههای سکونتی بعدی نشان میدهند که دستکم از اوایل قرن اول میلادی، شیشه به صورت محلی در این مکان تولید میشده است.
در صورت تایید از طریق آنالیزهای تخصصی، شواهد مربوط به صنعت شیشهگری نشان خواهد داد که «سیدین یری» صرفاً یک پاسگاه دفاعی نبوده، بلکه ممکن است به عنوان یک مرکز تولیدی و مبادلاتی منطقهای عمل میکرده که به جوامع کوهستانی اطراف خدمات ارائه میداده است.
پژوهشهای پیشین، فرضیات درباره ارتفاعات را به چالش میکشند

سایت باستانی «سیدین یری» نخستین بار در جریان فعالیتهای باستانشناسی انجامشده در نزدیکی اوراکاران در سال ۲۰۲۴ شناسایی شد.
مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، معماری سنگی چند فازی، کفهای گچی و رسوباتی حاوی مقادیر زیادی از مواد باستانشناسی را توصیف کرد. پژوهشگران استدلال کردند که این بقایا، شواهد کمیابی از یک جامعه بادوام در اواخر عصر آهن ارائه میدهند که در ساختوسازهای مقیاس بزرگ سرمایهگذاری کرده است.
این یافتهها فرضیه دیرینه مبنی بر اینکه ارتفاعات جنوب شرقی در اواخر هزاره اول قبل از میلاد و اوایل هزاره اول میلادی تنها به صورت پراکنده مسکونی بودهاند را به چالش کشید. در عوض، شواهد نوظهور به وجود جوامع یکجانشینی اشاره دارند که به شبکههای سیاسی و تجاری گستردهتری متصل بودهاند.
یک گورستان در همان نزدیکی در منطقه بیلگه (Bilga)، گورهای خمرهای، مقبرههای مگالیتی (کلانسنگی)، قبرهای زمینی و احتمالاً تدفین اسبها را به دست داده است. تاریخگذاریهای رادیوکربن و مصنوعات یافتشده نشان میدهند که این گورستان از دوره هخامنشی تا دوره اشکانی مورد استفاده قرار میگرفته است.
این سکونتگاه و گورستان در کنار یکدیگر، فرصتی را برای باستانشناسان فراهم میکنند تا هم زندگی روزمره و هم سنتهای تدفین جوامعی را که بیش از دو هزار سال پیش در این منطقه زندگی میکردند، مطالعه کنند.
آتورپاتکان چیست؟
آتورپاتکان که در منابع باستان به عنوان «ماد آتروپاتن» (Media Atropatene) نیز شناخته میشود، پس از فروپاشی امپراتوری پارسی هخامنشی در اواخر قرن چهارم پیش از میلاد ظهور کرد.
این پادشاهی نام خود را از آتروپات (Atropates) گرفت؛ یک فرماندار و فرمانده نظامی هخامنشی که در جریان مبارزات سیاسی پس از مرگ اسکندر مقدونی، کنترل بخش شمال غربی ماد را حفظ کرد. تا حدود سال ۳۲۳ پیش از میلاد، این منطقه به یک پادشاهی تا حد زیادی خودمختار تبدیل شد که توسط سلسلههای محلی ایرانی اداره میشد.
قلمرو اصلی آن در سرزمینهای کوهستانی اطراف حوضه دریاچه ارومیه متمرکز بود، اگرچه نفوذ سیاسی و فرهنگی آن به بخشهای همسایه در قفقاز جنوبی نیز میرسید. جغرافیای دشوار و کوهستانی منطقه به حاکمان محلی کمک کرد تا حدی از استقلال خود را حفظ کنند، در حالی که قدرتهای بزرگتر برای کنترل منطقه با یکدیگر رقابت میکردند.
آتورپاتکان در میان حوزههای نفوذ سلوکیان، ارمنیان، اشکانیان و بعدها رومیان قرار داشت. درههای کوهستانی و گذرگاههای آن به جای انزوا، جوامعی را که میان فلات ایران، منطقه کاسپین و قفقاز جنوبی در حرکت بودند، به هم متصل میکرد.
هیئت اعزامی یاردیملی، سایت «سیدین یری» را در این چشمانداز وسیعتر متعلق به دوره آتورپاتکان قرار میدهد. بنابراین، این سکونتگاه میتواند به توضیح چگونگی عملکرد اقتدار سیاسی، تجارت و توسعه شهری در خارج از مراکز شناختهشدهتر دشتهای این پادشاهی کمک کند.
جامعهای کوهستانی در میان امپراتوریهای بزرگتر
کاوشهای باستانشناسی پیشین در کوهستانهای جنوب شرقی آذربایجان، سفالهای وارداتی، جواهرات و سلاحهای مرتبط با چندین سنت سیاسی پیرامون را آشکار کرده است.
با این حال، پژوهشگران شواهدی از تکنیکهای ساختوساز بومی و شیوههای خانگی نیز یافتهاند که صرفاً از الگوهای امپراتوری تقلید نمیکنند. این ترکیب نشان میدهد که جوامع کوهستانی ضمن حفظ سنتهای متمایز منطقهای خود، اشیاء و ایدههای بیرونی را به صورت گزینشی پذیرفته بودند.
موقعیت جغرافیایی «سیدین یری» ممکن است از اهمیت ویژهای برخوردار بوده باشد. این سکونتگاه که در نزدیکی رودخانه و مسیرهای کوهستانی قرار دارد، میتوانست رفتوآمد در چشمانداز اطراف را کنترل کرده یا از تجارت بین درهها پشتیبانی کند.
بخشهای شبیه به استحکامات دفاعی که در طول کاوش شناسایی شدهاند، به این تفسیر وزن بیشتری میدهند؛ اگرچه پژوهشگران برای تعیین دقیق کارکرد این مجموعه نیاز به نمایان کردن بخشهای بیشتری از آن دارند.
برنامهریزی برای کاوشهای بیشتر
لارا فابیان (Lara Fabian)، باستانشناس دانشگاه کالیفرنیا در لسآنجلس (UCLA)، اشاره کرد که این سکونتگاه حاوی آثاری است که قدمت آنها حتی به پیش از دوره سکونت اصلی ۲۲۰۰ ساله بازمیگردد.
تیم تحقیقاتی قصد دارد به تجزیه و تحلیل یافتهها و انتشار مطالعات علمی دقیق ادامه دهد. انتظار میرود در فصلهای آینده، کاوشهای بزرگتری با استفاده از سنجش از دور و سایر روشهای مدرن باستانشناسی برای تعیین اندازه کامل، گاهنگاری (chronology) و سازماندهی این سکونتگاه انجام شود.
مقامات محلی همچنین پیشنهاد دادهاند که این مجموعه به عنوان یک موزه روباز حفظ شده و به یک مسیر گردشگری منطقهای اضافه شود. هرگونه پروژه از این دست به ادامه کاوش، حفاظت و صیانت از سازههای نمایانشده بستگی دارد.
در حال حاضر، «سیدین یری» شواهد کمیابی ارائه میدهد که نشان میدهد ارتفاعات مرتبط با آتورپاتکان، جوامع بزرگ و از نظر اقتصادی فعالی را در خود جای داده بودند. پژوهشهای مداوم ممکن است مشخص کند که آیا این سکونتگاه یک مرکز منطقهای مستحکم، یک هاب تولیدی یا بخشی از شبکه گستردهتری از شهرها بوده است که قفقاز جنوبی را به جهان ایرانی متصل میکرده است یا خیر.
ارجاع علمی مقاله (Citation):
- Eminli, J., Lau, H., Fabian, L., & Huseynova, S. (2025). Research on Late Iron Age occupation in the Yardimli region: Preliminary results from the 2024 season. Tempus Pontem: Azerbaijan Journal of Archaeology and Anthropology, 1(2), 34–49. https://doi.org/10.30546/679523.2.2025.034
- انستیتو باستانشناسی و انسانشناسی آکادمی ملی علوم آذربایجان

















ارسال دیدگاه