مجله اینترنتی باستان شناس | اما جالب است بدانید در تقویم کهن ایرانی، روزی وجود داشت که در آن هرگونه روشن کردن آتش برای پخت وپز و حتی مصرف گوشت حیوانات ممنوع بود! روزی که به آن «جشن خامخواری» میگفتند.
آیا این یک رژیم غذایی مدرن است که به گذشته نسبت داده شده، یا ریشهای عمیق در متون کهن دارد؟ در این مقاله از مجله باستان شناس، به سراغ معتبرترین منابع تاریخی رفتهایم تا حقیقت این سنت عجیب را آشکار کنیم.
ردپای جشن خام خواری در کتاب «آثار الباقیه»
معتبرترین سند تاریخی که از این آیین یاد کرده، کتاب ارزشمند «آثار الباقیه عن القرون الخالیه» نوشته دانشمند بزرگ ایرانی، ابوریحان بیرونی است. بیرونی که با دقت وسواسگونهای آیینهای اقوام مختلف ایرانی را ثبت کرده، در بخش مربوط به گاهشماری و جشنهای سُغدیان (از اقوام اصیل ایرانی در آسیای میانه) به این آیین اشاره میکند.
او این جشن را با نامهای «عَمْس»، «غَفْس» یا «خواره» معرفی میکند. بر اساس یادداشتهای بیرونی، این جشن در روز پانزدهم از ماهِ «بساکنج» در تقویم سغدی برگزار میشده است که در تطبیق با گاهشماری یزدگردی و تقویم خورشیدی امروز، با ۱۵ تیرماه مصادف میشود.
ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه مینویسد: «در این روز، مردم از خوردن آنچه به آتش پخته شده و همچنین از فرآوردهها و خوراکهای حیوانی دوری میجستند و تنها به خوردن گیاهان و میوههای خام بسنده میکردند.»
فلسفه جشن؛ چرا خام خواری؟
در نگاه اول شاید مضحک به نظر برسد که چرا مردمی که آتش را مقدس میدانستند، روزی را به دوری از آن اختصاص میدادند. اما باستانشناسان و پژوهشگران اساطیر سه دلیل عمده را برای این آیین برمیشمرند:
۱. استراحت دادن به زمین و ارج نهادن به آتش
در باور ایرانیان باستان، عناصر چهارگانه (آب، باد، خاک و آتش) دارای فروهر و پاکی بودند. روشن نکردن آتش در یک روز مشخص، به نوعی ادای احترام به این عنصر، کاهش دود و آلودگی و همچنین فرصتی برای استراحت دادن به ابزارهای پختوپز تجلی مییافت.
۲. پاکسازی بدن (دتوکس باستانی)
پزشکی ایران باستان (که بعدها بر طب اسلامی و یونانی اثر گذاشت) بر تعادل اخلاط بدن تأکید داشت. ایرانیان معتقد بودند چله تابستان (تیرماه) زمان غلبه گرمی و خشکی است. دوری از گوشت و غذاهای پخته و پناه بردن به میوههای خنک تابستانی، جوانهها و سبزیجات، یک سیستم هوشمندانه برای سمزدایی و خنک کردن بدن در اوج گرمای سال بود.
۳. آیین خویشتنداری و صلح با طبیعت
پرهیز از ذبح حیوانات در این روز، تمرینی برای «آهیمسا» یا همان عدم آزار جانداران بود. این تفکر در بخشهای دیگری از فرهنگ ایرانی نیز دیده میشود؛ به عنوان مثال، زرتشتیان در روزهای مشخصی از هر ماه (روزه چهار روزه به نام نَبُر) از خوردن گوشت خودداری میکنند.
سفره ایرانیان در ۱۵ تیرماه شامل چه چیزهایی بود؟
از آنجا که طبخ غذا ممنوع بود، سفرههای این روز با سخاوتِ طبیعت تابستانی تزیین میشد:
- انواع جوانهها: جوانه گندم، عدس و ماش که سرشار از انرژی بودند.
- میوههای فصل: انگور، انجیر، توت و صیفیجات خنککننده.
- خشکبار و مغزها: پسته، بادام، گردو و فندق به عنوان منابع اصلی تأمین پروتئین و چربی در آن روز.
- شیرینکنندههای طبیعی: عسل طبیعی و شیره خرما.
┌────────────────────────────────────────┐
│ جشن خامخواری (عمس) │
└───────────────────┬────────────────────┘
│
┌────────────────────────┼────────────────────────┐
▼ ▼ ▼
زمان برگزاری منبع تاریخی ممنوعیات روز
۱۵ تیر ماه آثارالباقیه بیرونی پختوپز و ذبح حیوان
سخن پایانی
جشن خامخواری در ایران باستان نشان میدهد که نیاکان ما تا چه حد به ارتباط میان تغذیه، سلامتِ تن و احترام به محیط زیست آگاه بودهاند. آنچه امروز در غرب به عنوان رژیمهای مدرن «Raw Veganism» (خامگیاهخواری) با بوق و کرنا معرفی میشود، هزاران سال پیش در فلات ایران به عنوان یک آیین ملی، سلامتی و زیستمحیطی جشن گرفته میشده است.
این پندار کهن به ما یادآوری میکند که گاهی برای برداشتن گامی به سوی سلامتی و آشتی با زمین، بد نیست نگاهی به پشت سر و دفترچههای غبارگرفته تاریخ خود بیندازیم.
نظر شما درباره این جشن باستانی چیست؟ آیا موافقید که یک روز در سال را به سبک نیاکانمان، بدون آتش و گوشت سپری کنیم؟ نظرات خود را در بخش دیدگاههای مجله باستانشناس با ما به اشتراک بگذارید.

















ارسال دیدگاه