مجله اینترنتی باستان شناس | این پروژه پنجساله که «ردیابی کاتبان و طومارها» (Tracing Scribes and Scrolls) نام دارد، به رهبری پروفسور ملادن پوپوویچ (Mladen Popović) از دانشگاه خرونینکن (Groningen) هدایت میشود. این طرح بزرگ موفق به دریافت یک گرنت پیشرفته (Advanced Grant) به ارزش ۲.۵ میلیون یورو از سوی شورای تحقیقات اروپا (ERC) شده است. در این پروژه بیسابقه، تیمی فرارشتهای متشکل از پژوهشگران کتاب مقدس، باستانشناسان، شیمیدانان، دانشمندان علوم مواد و متخصصان هوش مصنوعی گرد هم آمدهاند تا با تلفیق آزمایشهای پیشرفته آزمایشگاهی و مطالعات علوم انسانی، منشأ دقیق طومارهای دریای مرده را ردیابی کنند.
نکته جالب اینجاست که هدف پروژه، «رمزگشایی» متن طومارها نیست؛ چرا که محتوای این متون بیش از چند دهه است که به طور کامل مطالعه شده است. پرسش جدید محققان، ساختاری، مادی و تاریخی است: آیا خود این دستنوشتهها — یعنی نوع جوهر، چرم (پارشمن)، پاپیروس، سبک خط و ویژگیهای فیزیکی آنها — میتوانند فاش کنند که در چه مکانی ساخته شدهاند؟ چه کسانی آنها را رونویسی کردهاند و متون در زمان یهودیه باستان چگونه میان مراکز مختلف دستبهدست میشدند؟
پرسشی دیرینه از غارهای نزدیک قمران
طومارهای دریای مرده بدون شک در میان مهمترین و جنجالیترین کشفیات باستانشناسی قرن بیستم قرار دارند. این آثار شامل قدیمیترین نسخههای شناختهشده از متون کتاب مقدس، همراه با مجموعه بزرگی از نوشتههای یهودی دوره اواخر معبد دوم هستند. این دستنوشتهها که بیش از ۲۰۰۰ سال قدمت دارند، هسته اصلی مطالعات مربوط به تاریخ ادیان، یهودیت باستان، مسیحیت اولیه و تاریخ کتاب مقدس عبری را تشکیل میدهند.
با این حال، یک پرسش کلیدی و پایهای پس از دههها هنوز بیپاسخ مانده است: آیا اکثر این طومارها توسط جامعهای رونویسی شدهاند که در نزدیکی محوطه «قمران» (نزدیک به غارهایی که دستنوشتهها در آنجا کشف شد) زندگی میکردند؟ یا اینکه این آثار از مراکز کتابت فکری دیگر در منطقه یهودیه، از جمله شهر اورشلیم، به این غارها آورده شدهاند؟ فرضیه دیگر این است که آیا این غارها صرفاً به عنوان نوعی کتابخانه باستانی یا انبار امن برای نگهداری از متون کهنه و در معرض خطر (به دلیل جنگها) استفاده میشدند؟

پروژه جدید قرار است این سه فرضیه را با استفاده از شواهد و تکنولوژیهایی بسنجد که نسلهای قبلی باستانشناسان هرگز در این مقیاس به آنها دسترسی نداشتند.
تلفیق شیمی، خط شناسی باستانی و هوش مصنوعی
بر اساس گزارش دانشگاه خرونینکن، این پروژه برای ردیابی دقیق منشأ طومارهای دریای مرده، رشتههای شیمی تحلیلی، هوش مصنوعی و دیرینهشناسی (مطالعه و تحلیل دستخطهای باستانی) را با یکدیگر ترکیب میکند. تیم تحقیقاتی پوپوویچ، کار خود را بر پایه دستاوردهای پروژه قبلیشان یعنی «دستهایی که کتاب مقدس را نوشتند» جلو میبرند؛ پروژهای که در آن موفق شده بودند با کمک هوش مصنوعی و تحلیل الگوهای دستخط، کاتبان مختلف را از یکدیگر تفکیک کنند.
اما این بار، هدف فراتر از شناسایی فردی کاتبان است. محققان میخواهند بفهمند این کاتبان در چه کارگاههایی کار میکردند، چه موادی در اختیار داشتند و آیا میتوان دستههای مختلف طومارها را به مراکز تولید متفاوتی در جغرافیای آن زمان پیوند داد یا خیر.
در این میان، دکتر معروف دهالی (Maruf Dhali)، محقق دانشگاه خرونینکن، نقش محوری را در بخش هوش مصنوعی ایفا میکند. وظیفه او توسعه الگوریتمهایی است که بتوانند دادههای پیچیده شیمیایی را خوشهبندی کرده و الگوهای پنهان مربوط به منشأ مادی آثار را کشف کنند. این الگوهای استخراج شده توسط هوش مصنوعی، سپس با شواهد زبانشناختی، ادبی و نسخهشناسی مقایسه میشوند.
کالبدشکافی مادی طومارها بدون آسیب رساندن به آنها
بررسی مادی این آثار به اندازه تحلیل هوش مصنوعی اهمیت دارد. دانشمندان قرار است ترکیب دقیق شیمیایی جوهر، پارشمن (پوست دباغیشده) و پاپیروسها را بررسی کنند. دانشگاه جنوب دانمارک که از شرکای اصلی این طرح است، اعلام کرده که تیم آزمایشگاهی از تکنیکهای کاملاً غیرتخریبی مانند طیفسنجی فلورسانس اشعه ایکس (XRF)، مادون قرمز (µFTIR)، رامان (µRaman) و تصویربرداری چندطیفی استفاده خواهد کرد. این فناوریها به دانشمندان اجازه میدهد ساختار مولکولی دستنوشتههای فوقالعاده ظریف و شکننده را بدون وارد کردن کوچکترین آسیبی مطالعه کنند.
بررسی و مقایسه بیش از ۲۵۰ طومار باستانی

طبق گزارش دانشگاه جنوب دانمارک، این پروژه نمونههایی از حداکثر ۲۵۰ طومار را بررسی خواهد کرد. مجموعهای ارزشمند از نمونههای پارشمن، پاپیروس و جوهر از گنجینه طومارهای دریای مرده جهت آنالیز در اختیار این تیم قرار خواهد گرفت.
یکی از هیجانانگیزترین بخشهای این پژوهش، مطالعه تطبیقی بینالمللی است. برای اولین بار در تاریخ، پاپیروسهای باستانی کشف شده در مصر در کنار پاپیروسهای به دست آمده از قمران و دیگر مناطق صحرای یهودیه آنالیز خواهند شد. هدف، شناسایی تفاوتهای منطقهای در مواد اولیه و روشهای ساخت است. این تمایزها به محققان کمک میکند بفهمند کدام دستنوشتهها وارداتی و کدامها تولید محلی بودهاند.
حتی اگر این تیم نتواند لوکیشن و مختصات دقیق جغرافیایی کارگاهها را پیدا کند، دستهبندی طومارها بر اساس «امضاهای مادی مشترک» یک گام رو به جلوی بزرگ خواهد بود. به عنوان مثال، اگر گروهی از طومارها فرمول جوهر یا پروفایل پارشمن کاملاً یکسانی داشته باشند، ثابت میشود که آنها متعلق به یک کارگاه، یک سنت تولید مشخص یا یک شبکه کاتبان همکار بودهاند.
فراتر از متن: طومار به عنوان یک سند فیزیکی
طومارهای دریای مرده همیشه به خاطر چیزی که «روایت میکنند» (متن آنها) جذاب بودهاند. اما این پروژه زاویه دید را تغییر داده و به این میپردازد که این طومارها از نظر فیزیکی «چه هستند».
این تغییر رویکرد بسیار حیاتی است؛ چرا که این کتابها و نوشتهها در خلاء پدید نیامدهاند. آنها بخشی از یک زیستبوم فرهنگی و دنیای فکری بزرگتر در یهودیه باستان بودهاند؛ جایی که کاتبان به طور مداوم متون مذهبی و ادبی را حفظ، اقتباس، تکثیر و توزیع میکردند. اگر دانشمندان بتوانند این قطعات را به محیطهای جغرافیایی و تولیدی خاصی متصل کنند، قادر خواهند بود نقشه و شبکههای باستانی آموزش، سوادآموزی و تبادل فرهنگی را با دقتی بیسابقه بازسازی کنند.
نتایج این تحقیق هیجانانگیز بلافاصله مشخص نخواهد شد، چرا که یک بازه زمانی ۵ ساله برای آن پیشبینی شده است؛ اما روش کار آنها از همین حالا یک انقلاب علمی در باستانشناسی دیجیتال به شمار میرود: طومارهای دریای مرده دیگر فقط متونی برای خواندن نیستند، بلکه اشیای باستانشناسی زندهای هستند که ردپای شیمیایی، بیولوژیکی و انسانی جهانی را که آنها را خلق کرده، در بافت خود حفظ کردهاند.

















ارسال دیدگاه