کاوش در گنجینه محتوا

چه چیزی درباره ایران باستان می‌خواهید بدانید؟

میان مقاله‌ها، خبرها، ویدیوها و پرونده‌های تاریخی جستجو کنید.

پیشنهادهای جستجو:

از جیرفت تا شمال فارس : تاریخ و هویتی که غارت می شود

تبلیغ
از جیرفت تا شمال فارس : تاریخ و هویتی که غارت می شود

گزارش‌های تکان‌دهنده رسانه‌ها از وضعیت بحرانی تپه‌های باستانی جیرفت، یک بار دیگر پرده از واقعیت تلخی برمی‌دارد که سال‌هاست بر جان شناسنامه و هویت ملی این سرزمین سایه انداخته است؛ واقعیتی به نام «غارت سازمان‌یافته ». در این میان، تمدن پنج هزار ساله و محوطه‌های ارزشمندی چون تپه‌های «کُنارصندل» و روستای «بیگمان»، نه در هجوم بیگانگان، بلکه زیر چکمه‌های قاچاقچیان و سودجویانی داخلی در حال نابودی است که این مناطق تاریخی را به حیاط خلوت خود تبدیل کرده‌اند. اما این فاجعه، بحرانی محدود به یک جغرافیا نیست؛ جیرفت تنها مشتی نمونه خروار از مرثیه‌ای است که برای تاریخ ایران سروده می‌شود.

امروز غارت میراث فرهنگی در تمام استان‌ها و شهرستان‌های کشور به اوج خود رسیده است. ریشه این بی‌عملی را می‌توان در نبود قوانین بازدارنده، نظارت‌های سنتی و منسوخ و کمبود شدید نیروی یگان حفاظت جستجو کرد. در فضایی که سود حاصل از قاچاق عتیقه بارها از مجازات‌های ناچیز قانونی پیشی می‌گیرد، جرم عملاً توجیه اقتصادی پیدا می‌کند و دست غارتگران برای تاراج بازتر می‌شود.

شمال فارس؛ جایی که غارت تبدیل به یک رویه عادی شده است

برای درک بهتر ابعاد این فاجعه ملی، کافی است نگاهی به وضعیت شهرستان‌های شمال استان فارس بیندازیم؛ منطقه‌ای غنی و باستانی که این روزها پدیده غارت آثار تاریخی در آن به قدری ریشه دوانده که متأسفانه به امری عادی، روزمره و پذیرفته‌شده تبدیل شده است.

عمق فاجعه در این مناطق در دو پوسته کاملاً هوشمندانه هدایت می‌شود:

  • غارت در پوشش قانون و معدن‌ یابی: سودجویان با اخذ مجوزهای قانونیِ معدن‌کاوی یا تحت پوشش جاده‌سازی و طرح‌های عمرانی، به محوطه‌های باستانیِ ثبت‌نشده هجوم می‌برند. آن‌ها در روز روشن و با بولدوزر و لودر، لایه‌های باستانی را متلاشی می‌کنند تا به گنجینه‌های پنهان دست یابند و در نهایت، همه‌چیز را زیر تلی از خاک و باطله‌های معدنی دفن می‌کنند؛ روشی که عملاً ردی از جرم باقی نمی‌گذارد.
  • ورود افراد تحصیل‌کرده به چرخه جرم: وقتی اخلاق جامعه در حوزه حفظ هویت ملی آسیب ببیند، پدیده عجیبی رخ می‌دهد؛ اینکه از یک فرد تحصیل‌کرده گرفته تا افراد عادی، با خرید دستگاه‌های گنج‌یاب پیشرفته، شبانه به جان تپه‌ها و گورستان‌های باستانی می‌افتند و تمدن را به ثمن بخس معامله می‌کنند.

تراژدی بزرگ: خیانتِ تخصص و باستان‌شناسان خودفروخته

اما تاریک‌ ترین، عمق‌دارترین و غم‌انگیزترین لایه این فاجعه ملی، زمانی عیان می‌شود که در برخی از این غارت‌ها، ردپای برخی باستان‌ شناسان خودفروخته نیز دیده می‌شود. این یک سقوط اخلاقی و صنفی تمام‌عیار است؛ کسانی که با پول مردم ایران درس خوانده، تخصص کسب کرده و الفبای باستان‌شناسی را آموخته‌اند تا پاسدار مفاخر ملی باشند، امروز به راهنما سارقان تاریخ بدل شده‌اند.

امروز کار به جایی رسیده است که از دانشجوی باستان‌شناسی که در فضای مجازی پیج گنج‌ یابی و آموزش حفاری غیرمجاز راه می‌اندازد و از این راه کسب درآمد می‌کند، تا شرکت دستوری، پنهانی و مشاوره‌ای برخی باستان‌شناسان شناسنامه‌دار در غارت سازمان‌یافته میراث ملی، همگی دست به دست هم داده‌اند تا تیشه به ریشه این درخت کهنسال بزنند. وقتی تخصص علمی در خدمت غارت و قاچاق قرار می‌گیرد، دیگر با یک سرقت ساده یا حفاری عامیانه روبه‌رو نیستیم، بلکه با یک «خیانت ملی و ساختارمند» مواجهیم که بازسازی داده‌های تاریخی را برای همیشه غیرممکن می‌سازد.

سخنی با غارتگران، متولیان و تماشاچیان این صندلی‌ها

باید از تمامی عاملان این وضعیت اسفبار، از قاچاقچیان نوکیسه، یک سوال صریح و بی‌پرده پرسید:

تا کجا می‌خواهید این آسیب، غارت، تاراج و بی‌تدبیری را ادامه دهید؟ آیا پر کردن جیب‌هایتان، ارضای طمع‌ورزی‌ها و حفظ منافع و مناصب زودگذرتان، به بهای محو کامل هویت، تاریخ و مدنیت ایرانی ارزشش را دارد؟

تاریخ و هویت یک ملت، سرمایه‌ای تجدیدناپذیر و غیرقابل جایگزین است. وقتی تکه‌های این پازل چند هزار ساله در بازارهای سیاه داخلی و خارجی حراج می‌شود یا زیر چرخ لودرهای معدن‌کاوی خرد می‌گردد، شناسنامه این سرزمین خط می‌خورد. میراث فرهنگی کشور امروز پیش از آنکه به بودجه‌های کلان نیاز داشته باشد، به «قاطعیت قضایی»، «پایش هوشمند و فراملی» و «پایان دادن به مصلحت‌سنجی‌ها و اهمال‌کاری‌ها» نیاز دارد. پیش از آنکه آخرین تپه‌های باستانی نیز صاف، تخلیه و نابود شوند، باید جلوی این غارت آشکار گرفته شود؛ چرا که تاریخ نه بی‌عملی و ترک‌فعل مدیران امروز را می‌بخشد و نه خیانت متخصصان خودفروخته را فراموش خواهد کرد.

یا ارزش تاریخ را نمی‌فهمیم، یا خودمان را به نفهمی زده‌ایم!

تحلیل نهایی این فاجعه ما را به یک دوراهی تلخ می‌رساند: یا ما واقعاً ارزش تاریخ، فرهنگ و میراث‌مان را نمی‌فهمیم، یا آگاهانه خودمان را به نفهمی زده‌ایم!

در دنیای امروز، میراث باستانی دیگر صرفاً چند تکه کوزه مخروبه یا تپه‌ای خاکی برای مفاخره به گذشته‌های دور نیست؛ بلکه یک «ثروت پایدار، تجدیدپذیر و بی‌پایان» است که چرخ‌های اقتصادی بزرگ‌ترین کشورهای جهان را می‌چرخاند. امروز دنیا میلیاردها دلار درآمد مستقیم و غیرمستقیم از صنعت توریسم باستانی و گردشگری فرهنگی خود دارد. کشورهایی در جهان و همین منطقه خاورمیانه وجود دارند که حتی یک‌صدم پیشینه، عمق و اصالت تمدنی جیرفت و فارس را ندارند، اما با برندسازی، مرمت اصولی و سرمایه‌گذاری روی داشته‌های ناچیزشان، میلیاردها دلار ارزآوری، هزاران شغل پایدار و اعتباری بین‌المللی برای خود خلق کرده‌اند.

در چنین بستر جهانی، ما دقیقاً در مسیر عکس تمدن حرکت می‌کنیم. در حالی که دیگران از «هیچ»، ثروت و هویت می‌سازند، ما داشته‌های بی‌نظیرمان را پیش چشم متولیان امر به تاراج می‌دهیم. ما کورکورانه و حریصانه در حال تیشه زدن به ریشه خودمان هستیم؛ ریشه‌ای که می‌توانست بزرگ‌ترین تکیه‌گاه اقتصادی و فرهنگی کشور باشد. پیش از آنکه آخرین تپه‌های باستانی نیز با بولدوزرها صاف، با گنج‌یاب‌ها تخلیه و برای همیشه نابود شوند، باید به این غارت آشکار پایان داد؛ چرا که تاریخ نه بی‌عملی و ترک‌فعل مدیران تماشاچی را می‌بخشد، نه خیانت متخصصان خودفروخته را فراموش می‌کند و نه از جهالت کسانی که ثروت ملی را به ثمن بخس فروختند، خواهد گذشت.

نگاهی به آمارهای جهانی بیندازیم تا عمق فاجعه بی‌تدبیری خودمان را درک کنیم؛ ترکیه در همسایگی ما سالانه بیش از ۵۴ میلیارد دلار از گردشگری درآمد دارد که بخش عمده آن مدیون محوطه‌های تاریخی است. مصر سالانه ۱۳.۶ میلیارد دلار از خاک تمدنی‌اش ثروت استخراج می‌کند و کشور کوچکی مثل اردن تنها با اتکا به شهر باستانی “پترا”، سالانه ۷ میلیارد دلار ارزآوری دارد. حتی عربستان سعودی با سرمایه‌گذاری روی محوطه باستانی “العلا” در حال خلق یک منبع درآمد ۹ میلیارد دلاری است.

در چنین بستر جهانی، ما دقیقاً در مسیر عکس تمدن حرکت می‌کنیم. در حالی که دیگران از “هیچ”، ثروت و هویت می‌سازند، ما داشته‌های بی‌نظیر چند هزار ساله‌مان در جیرفت و فارس و سراسر ایران را پیش چشم متولیان امر به تاراج می‌دهیم…»

این چند نمونه عینی از کشورهایی است که با مدیریت درست، تاریخ خود را به «موتور محرک اقتصاد» تبدیل کرده‌اند:

۱. مصر: پادشاهی روی خاک تمدن

مصر بهترین نمونه کشوری است که اقتصادش به معنای واقعی کلمه به تاریخش گره خورده است. این کشور تنها در سال مالی اخیر خود، بیش از ۱۳.۶ میلیارد دلار درآمد مستقیم از صنعت گردشگری باستانی (به ویژه اهرام، اقصر و موزه‌های جدیدش) کسب کرده و سالانه میزبان نزدیک به ۱۵ میلیون توریست است. آن‌ها از هر تکه سنگ و مومیایی، یک جریان درآمدی پایدار برای کل کشور ساخته‌اند.

۲. ایتالیا: استخراج طلا از ویرانه‌های روم باستان

ایتالیا به عنوان دارنده بیشترین میراث ثبت‌شده در یونسکو، سالانه بیش از 45 تا 50 میلیارد دلار تنها از بخش گردشگری فرهنگی و باستانی درآمد کسب می‌کند. بنایی مثل «کولوسئوم» یا شهرهای تاریخی مانند «پمپئی» عملاً به کارخانه‌های تولید ثروت بی‌پایان تبدیل شده‌اند که سالانه میلیون‌ها شغل پایدار برای مردم این کشور ایجاد می‌کنند.

۳. ترکیه: همسایه‌ای که تمدن را برندسازی کرد

ترکیه در همسایگی ما، با سرمایه‌گذاری سنگین روی محوطه‌های باستانی نظیر «افسوس» و کشف شگفت‌انگیز «گوبکلی‌تپه» (با قدمت ۱۲ هزار سال)، توانسته درآمد گردشگری خود را به رقم خیره‌کننده ۵۴ میلیارد دلار در سال برساند. بخش بزرگی از این درآمد کلان، مستقیماً مدیون توریسم باستانی و تاریخی است.

۴. اردن و عربستان: رقبای نوظهور در کویر

  • اردن: کشوری کوچک و کم‌منبع در قلب خاورمیانه، تنها با برندسازی و حفاظت اصولی از شهر باستانی «پترا»، سالانه بیش از ۶ تا ۷ میلیارد دلار درآمد گردشگری دارد؛ رقمی که بخش عمده‌ای از بودجه این کشور را تأمین می‌کند.
  • عربستان سعودی: این کشور در قالب چشم‌انداز اقتصادی خود، میلیاردها دلار روی محوطه باستانی «العلا» (مدائن صالح) سرمایه‌گذاری کرده و هدف‌گذاری کرده است تا سالانه بیش از ۹ میلیارد دلار تنها از این شهر باستانی درآمد کسب کند. آنها تاریخ نبطی‌ها را که تا دیروز نادیده گرفته می‌شد، به یک غول ثروت‌ساز تبدیل کرده‌اند.

تخمین درآمد بالقوه گردشگری ایران در صورت برچیدن بساط غارت تمدنی و جایگزینی آن با کاوش‌های علمی و مدیریت اصولی

تخمین پتانسیل اقتصادی ایران با در نظر گرفتن تمامی محوطه‌های باستانی و اطلس باستان‌شناسی کل کشور (از محوطه‌های عیلامی خوزستان و تپه‌های پیش از تاریخ البرز و قزوین گرفته تا شهر سوخته سیستان، دژهای ساسانی غرب و محوطه‌های کرانه خلیج فارس)، ابعادی به مراتب هولناکتر از وضعیت فعلی و شگفت‌انگیزتر از پتانسیل آینده را نشان می‌دهد.

ایران به دلیل قرارگیری در چهارراه تمدنی جهان، صاحب یکی از متراکم‌ترین نقشه‌های باستانی زمین است؛ به طوری که طبق آمارهای باستان‌شناسی، بیش از یک میلیون محوطه و اثر باستانی و تاریخی در سراسر کشور وجود دارد که بخش اعظم آن‌ها هنوز حتی تعیین حریم یا کاوش نشده‌اند.

اگر یک عزم حاکمیتی برای توقف کامل مافیای حفاری غیرمجاز، قاچاق آثار باستانی و ممنوعیت ورود لودرهای عمرانی و معدنی به حریم‌های باستانی ثبت‌نشده، و آغاز کلان‌پروژه‌های کاوش علمی شکل بگیرد، نقشه راه درآمدی کل کشور به شرح زیر دگرگون می‌شود:

۱. تبدیل کل کشور به یک «موزه-نسل جدید» (بدون مرز جغرافیایی)

هر استان یک قطب درآمدی مستقل و فراملی می‌شود:

  • خوزستان و ایلام: با احیای کامل محوطه‌های عیلامی و هخامنشی (چغازنبیل، شوش و ایوانکی) و تبدیل آن‌ها به مرکز گردشگری باستان‌شناسی بین‌المللی.
  • سیستان و بلوچستان: با توسعه و پایش علمی «شهر سوخته» به عنوان نخستین شهر پیشرفته جهان که می‌تواند سالانه میلیون‌ها توریست رازآلود و علمی را جذب کند.
  • محور شمال‌غرب و غرب (کردستان، آذربایجان، لرستان، کرمانشاه): با تکیه بر غارهای پیش از تاریخ، تپه‌های مادی و مانا، و دژهای بی‌نظیر ساسانی و اشکانی که ظرفیت خلق کریدورهای گردشگری کوهستان و باستان‌شناسی را دارند.
  • حاشیه کویر مرکزی و فلات ایران (سمنان، کاشان، قزوین): با تپه‌های باستانی نظیر «سیلک» و «زاغه» که کلید فهم آغاز شهرنشینی بشر هستند.

۲. تخمین درآمد کلان و سراسری (افق ۱۰ تا ۱۵ ساله)

با یک استراتژی ملیِ حفاظت و کاوش، درآمد گردشگری باستانی ایران دیگر با کشورهای همسایه مقایسه نخواهد شد، بلکه استانداردهای جدیدی در جهان تعریف می‌کند.

  • تخمین درآمد سالانه کل کشور: بین ۶۰ تا ۷۵ میلیارد دلار
  • حجم جذب توریست: ۳۵ تا ۴۰ میلیون گردشگر فرهنگی در سال.
  • مبنای مقایسه و واکاوی اقتصادی: در دنیای امروز، گردشگران فرهنگی و باستان‌شناسی باکیفیت‌ترین نوع توریست‌ها هستند؛ آن‌ها برخلاف توریست‌های تفریحی، برای هتل‌های لوکس یا تفریحات ساحلی سفر نمی‌کنند، بلکه پول خود را مستقیماً در قلب جوامع محلی، شهرستان‌های کوچک، راهنماهای بومی، اقامتگاه‌های سنتی و صنایع دستی خرج می‌کنند. این یعنی توزیع عادلانه ثروت و اشتغال‌زایی مستقیم برای حداقل ۴ میلیون نفر در محروم‌ترین نقاط کشور که اکنون به دلیل نبود شغل، بعضاً خود به سمت حفاری‌های غیرمجاز کشیده می‌شوند!

ماتریس مقایسه ظرفیت‌های پنهان تمدنی ایران در سطح کل کشور

منطقه باستانیپتانسیل تمدنی پنهانمدل درآمدزایی جهانی (در صورت توقف غارت)تخمین ظرفیت درآمدی سالانه
جنوب و جنوب شرق (جیرفت، شهر سوخته، مکُران)نخستین شهرهای جهان، سیستم‌های آبرسانی پیشرفته و صنایع دستی ۵۰۰۰ سالهپارک‌های باستان‌شناسی جهانی، توریسم پژوهشی و ماجراجویی۱۲ تا ۱۵ میلیارد دلار
جنوب غرب و غرب (خوزستان، لرستان، ایلام، کرمانشاه)پایتخت‌های عیلامی، مفرغ‌های بی‌نظیر لرستان، کتیبه‌های هخامنشی و ساسانیاکوموزه‌های زنده، موزه‌های تخصصی مفرغ و فلزکاری باستان۱۸ تا ۲۰ میلیارد دلار
مرکز و فلات ایران (فارس، اصفهان، کاشان، یزد، قزوین)شاهکارهای معماری هخامنشی، اشکانی، ساسانی و آغاز سفالگری بشرتوریسم فرهنگی کلاسیک، هتل‌موزه‌ها و کریدورهای هخامنشی-ساسانی۲۰ تا ۲۵ میلیارد دلار
شمال و شمال‌غرب (گیلان، مازندران، آذربایجان، کردستان)تپه‌های باستانی مارلیک و املش، دژهای اورارتویی و مادهاتوریسم تلفیقی (طبیعت + باستان‌شناسی)، کاوش‌های زنده برای توریست‌ها۱۰ تا ۱۲ میلیارد دلار

کلام آخر: ما روی طلا راه می‌رویم و فقر درو می‌کنیم

وقتی کل ایران را در نظر می‌گیریم، عمق این تراژدی ملی صدبرابر می‌شود. غارت میراث فرهنگی، قاچاق آثار باستانی و سکوت در برابر لودرهایی که تپه‌های باستانی ثبت‌نشده را در جای‌جای این وطن صاف می‌کنند، فقط تخریب چند اثر سفالی نیست؛ این یک «خودکشی اقتصادی و فرهنگی» است.

ما کشوری هستیم که به معنای واقعی کلمه روی طلا راه می‌رویم، اما به خاطر جیب‌بری عده‌ای قاچاقچی سودجو، جهالت دلالان، خیانت برخی باستان‌شناسان خودفروخته و بی‌تدبیری مدیران تماشاچی، در حال درو کردن فقر و نابودی رفاه مردممان هستیم. هر محوطه باستانی در هر نقطه‌ای از این خاک، یک کارخانه بی‌پایان تولید ثروت، آبادانی و غرور ملی است که امروز در روز روشن دود می‌شود و به هوا می‌رود. پایان دادن به این غارت سراسری، اولین قدم برای احیای اقتصاد ملی و بازپس‌گیری شناسنامه ایران است.

یک نکته برای میراث ایران آگاهی، حفاظت علمی و آینده گردشگری فرهنگی

پیشنهاد مطالعه

تازه‌ها

پربازدیدترین‌ها

ارسال دیدگاه