- ۱. جشن چله تابستان: نماد انقلاب تابستانی و اوج باروری زمین
- ۲. جشن آبپاشونک (آبریزگان): حماسه باران و طراوت در اول تیرماه
- از باستانشناسی تا سفرههای آیینی: رمزگشایی جشنهای کهن در محوطههای باستانی
- ۱. معماری و ساختارهای تقویمی (چهارتاقیها)
- ۲. سفالینهها و ظروف مرتبط با آیینهای آب
- ۳. باستانشناسی زیستمحیطی و مدیریت آب
مجله اینترنتی باستانشناس | در این مطلب، به پاسداشت و بررسی دو یادگار ارزشمند از فرهنگ سترگ نیاکانمان میپردازیم: جشن چله تابستان و جشن آبپاشونک (آبریزگان).
۱. جشن چله تابستان: نماد انقلاب تابستانی و اوج باروری زمین
اگرچه امروزه «شب چله» یا یلدا را به عنوان آغاز زمستان بهخوبی میشناسیم، اما در روزگار باستان، جشن چله تابستان نیز جایگاهی بسیار ویژه داشت. این جشن که دقیقاً در اول تیرماه (طولانیترین روز سال یا همان انقلاب تابستانی) آغاز میشد، نقطه مقابل چله زمستان بود و به عنوان نمادی از اوج اقتدار نور گرامی داشته میشد.
- فلسفه آیینی: در جهانبینی ایرانی، نور و گرما نمادهای اهورایی و حیاتبخش بودند. رسیدن خورشید به بالاترین نقطه آسمان و طولانیترین روز سال، به معنای پیروزی نهایی نور بر تاریکی و مظهر باروری، رشد گیاهان و وفور نعمتهای زمینی بود.
- پایان چله بزرگ تابستان: این دوره که از اول تیر آغاز میشد و تا دهم مرداد (جشن چله تابستان یا چله تموز) ادامه داشت، زمان برداشت محصول و شکرگزاری از درگاه ایزدان برای برکت خاک بود.
۲. جشن آبپاشونک (آبریزگان): حماسه باران و طراوت در اول تیرماه
یکی از زیباترین، پرشورترین و زندهترین آیینهای همزمان با آغاز چله تابستان، جشن آبپاشونک یا آبریزگان است. این جشن که در روز اول تیرماه برگزار میشد، پیوندی ناگسستنی با عنصر مقدس «آب» و پدیدههای اقلیمی ایران زمین دارد و یادآور ارادت همیشگی ایرانیان به مایه حیات است.
ریشههای اساطیری: طبق روایات کهن، در دوران پادشاهی جمشید شاه، مدتی باران نبارید و خشکسالی پهنه ایران را فراگرفت. پس از برخاستن جمشید به سوی آسمان و نیایش، بارانی تند و حیاتبخش بارید. مردم به نشانه شادمانی و پاکسازی، بر یکدیگر آب پاشیدند و این سنت تجدید حیات، به یک آیین ملی بدل شد.
محورهای اصلی این آیین باستانی:
- طلب باران از ایزد تیشتر: تیرماه، ماه ایزد تیشتر (ستاره باران) است که در اساطیر با دیو خشکسالی (اپوش) میجنگد. مردم با پاشیدن آب روی یکدیگر، به صورت نمادین به تیشتر یاری میرساندند تا بر خشکسالی چیره شود.
- غسل و پاکسازی همگانی: آب پاشیدن تنها جنبه بازی و سرگرمی نداشت؛ بلکه نوعی غسل آیینی برای پاک شدن از آلودگیها، گناهان و بیماریها و استقبال از فصل جدید با روحی زلال بود.
- تقویت روحیه جمعی: این جشن پیر و جوان، شاه و گدا را در کنار هم جمع میکرد تا در فضایی سرشار از خنده و شادمانی، همبستگی اجتماعی خود را در برابر سختیهای اقلیمی تقویت کنند.
بررسی و پاسداشت جشنهایی مانند چله تابستان و آبپاشونک در مجله باستانشناس، صرفاً بازخوانی چند برگ از تاریخ نیست؛ بلکه ستایش و یادآوری این نکته است که نیاکان ما چگونه با درک عمیق از طبیعت، چرخههای اقلیمی را بهانه زیست شادمانه و احترام به محیط زیست میکردند. نگاهبانان دیروز فرهنگ ایران، ارزش قطرهقطرهی آب را درک کرده بودند و امروز، احیای معنوی این نگرش، بیش از هر زمان دیگری برای حفظ سرزمینمان ضروری است.
از باستانشناسی تا سفرههای آیینی: رمزگشایی جشنهای کهن در محوطههای باستانی
جشنهای باستانی مانند چله تابستان و آبپاشونک، پدیدههای مجردی نیستند که تنها در لابه لای متون تاریخی اساطیری زنده مانده باشند. باستانشناسی مدرن، بهویژه در حوزههای «باستانشناسی منظر»، «انسانشناسی فرهنگی» و «گاهشماری باستانی»، ابزارهای ملموسی را برای اثبات و درک این آیینها در اختیار ما میگذارد. پیوند این جشنها با یافتههای میدانی باستانشناسی را میتوان در چند محور کلیدی بررسی کرد:
۱. معماری و ساختارهای تقویمی (چهارتاقیها)
یکی از محکمترین شواهد مادی در پاسداشت انقلاب تابستانی (آغاز چله تابستان)، ساختار مهندسی برخی چهارتاقیها و بناهای کهن ایران است. باستانشناسان و پژوهشگران گاهشماری باستانی نشان دادهاند که زاویه سازهها در بناهایی چون چهارتاقی نیاسر کاشان یا نقش رستم بهگونهای طراحی شده که در روز اول تیرماه، پرتوهای خورشید بامدادی دقیقاً از میان روزنهها یا زوایای خاصی از بنا عبور میکنند. این انطباق دقیق معماری با پدیدههای کیهانی، نشاندهنده یک «تقویم سنگی» بزرگ برای اعلام رسمی آغاز جشنهای تابستانی به جامعه بوده است.
۲. سفالینهها و ظروف مرتبط با آیینهای آب
در کاوشهای باستانی سراسر فلات ایران، از سیلک و شوش تا محوطههای مادی و هخامنشی، حجم انبوهی از ریتونها (تکوکها) و ظروف سفالی با نقشمایههای بز کوهی، خورشید و آب یافت شده است. در نمادشناسی باستانشناختی، شاخهای بلند بز کوهی همواره با فرشته باران، ستاره تیشتر و طلب آب در ارتباط است. کشف ظروف خاص با لولههای بلند یا منافذ متعدد برای پاشیدن آب (شبیه به آبپاشهای امروزی) در لایههای استقراری، گواهی بر وجود مناسک و رفتارهای جمعی مرتبط با تطهیر و طلب باران است.
۳. باستانشناسی زیستمحیطی و مدیریت آب
شواهد بهدستآمده از سیستمهای سنتی آبیاری، قناتها و سدهای باستانی نشان میدهند که ایرانیان در آغاز چله بزرگ تابستان (زمانی که ذخایر آب سطحی به کمترین میزان خود میرسید)، نیازمند یک مدیریت اشتراکی و دقیق برای توزیع آب بودهاند. جشن آبپاشونک در واقع لایه فرهنگی و آیینی این مدیریت بحران بود؛ آیینهایی که هدررفت آب را منع و تقدس آن را یادآوری میکردند تا جوامع کشاورزی بتوانند سختترین فصل سال را با همبستگی پشت سر بگذارند.
دیدگاه باستانشناختی: آیینها، روحِ جاری در کالبد اشیای باستانی هستند. یک ظرف سفالی یا یک بنای سنگی بدون درک جشنها و باورهایی که سبب ساخت آنها شده، تنها یک مادهی خام تاریخی است. باستانشناسی به ما کمک میکند تا صدای خندهها و صدای پاشیده شدن آب در اول تیرماه خاستگاه این تمدن را از اعماق خاک بشنویم.

















ارسال دیدگاه