کشف موزاییک نادر ۱۸۰۰ ساله خدای رودخانه در اسپندوس باستان

مجله اینترنتی باستان‌شناس | این موزاییک در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی در «خیابان تئاتر» کشف شد؛ مسیری باستانی که آکروپلیسِ اسپندوس را به تئاتر رومی معروف آن متصل می‌کند. بر اساس اعلام وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه، این کف‌پوش تازه کشف‌شده متعلق به یک ساختار معماری موزاییک‌کاری شده در منطقه «میدان شرقی»، حد فاصل میدان و دیوارهای شرقی شهر است.

در مرکز این ترکیب‌بندی، پیکره‌ای دیده می‌شود که به عنوان «یوریمدون جوان» شناسایی شده است؛ خدای رودخانه‌ای که نماد رودخانه باستانی یوریمدون (که امروزه با نام کُپروچای شناخته می‌شود) است. این یافته نه تنها به دلیل کیفیت حفظ‌شدگی و ظرافت هنری، بلکه به این خاطر که تصویر خدایان رودخانه در هنر موزاییک‌کاری به‌ندرت در چنین قالب بومی و کاملاً مشخصی یافت می‌شود، اهمیت ویژه‌ای دارد.

ساختار بنای مکشوفه در میدان شرقی

بنای کشف‌شده در میدان شرقی تقریباً ۶ در ۲۵ متر مساحت دارد. باستان‌شناسان تاکنون کاوش در منطقه‌ای به ابعاد ۶ در ۷.۵ متر را تکمیل کرده‌اند، اما به نظر می‌رسد سنگ‌فرش موزاییکی در بخش‌هایی که هنوز حفر نشده‌اند نیز ادامه دارد.

ارزیابی‌های اولیه نشان می‌دهد که این ساختمان ابتدا در اوایل قرن سوم میلادی به عنوان یک استخر یا سازه مرتبط با آب ساخته شده است. به نظر می‌رسد پس از زمین‌لرزه بزرگ سال ۲۶۲ میلادی، این فضا توسط دیوارهای داخلی به اتاق‌های کوچک‌تری تقسیم شده است؛ تغییری که نشان می‌دهد بافت شهری اسپندوس چگونه خود را با شرایط پس از یک رویداد لرزه‌ای بزرگ وفق داده است.

کف موزاییکی که اکنون قابل مشاهده است، در دو پانل اصلی سازماندهی شده؛ یک پانل شامل تزئینات هندسی است، در حالی که پانل دیگر صحنه‌ای فیگوراتیو (تصویری) را ارائه می‌دهد که ارزش اصلی این یافته به آن وابسته است. پیکره مرکزی که از طریق نمادشناسی و مقایسه با نمونه‌های مشابه شناسایی شده، نمادی از رودخانه‌ای است که بخش عمده‌ای از قدرت اقتصادی و کشاورزی اسپندوس را تأمین می‌کرد.

«یوریمدون جوان» و زبان آب

در هنر یونانی-رومی، رودخانه‌ها اغلب به عنوان موجوداتی الهی تصور می‌شدند. آن‌ها معمولاً به صورت مردانی تنومند در حال لمیدن تصویر می‌شدند که گاهی به ظرفی تکیه داده‌اند که آب از آن جاری است، یا همراه با نی، ماهی، گیاهان آبزی و دیگر نشانه‌های باروری و برکت نمایش داده می‌شدند. موزاییک اسپندوس نیز از همین زبان بصری پیروی می‌کند، اما هویتی کاملاً بومی به آن بخشیده است.

«یوریمدون جوان» با برگ‌های نی روی سر و در دستش نشان داده شده است. او در کنار یک خمره (آمفورا) که آب از آن سرازیر می‌شود لمیده، در حالی که ماهی‌ها در رودخانه اطراف او شنا می‌کنند. این جزئیات صرفاً پرکننده فضا و تزئینی نیستند؛ بلکه یک صحنه نمادین را حول محور آب، فراوانی و زندگی خلق کرده‌اند.

این موضوع در اسپندوس اهمیت دوچندانی دارد. شکوفایی این شهر پیوند عمیقی با آب داشت. اسپندوس که در منطقه باستانی پامفیلیا (استان آنتالیای امروزی در جنوب ترکیه) واقع شده بود، در نزدیکی رودخانه یوریمدون و در فاصله ۱۶ کیلومتری از دریای مدیترانه قرار داشت. این رودخانه شهر را به مسیرهای تجاری، اراضی کشاورزی و دشت‌های ساحلی وسیع‌تر متصل می‌کرد.

انتخاب تصویر یوریمدون به عنوان یک خدای جوان نیز می‌تواند معنای خاصی داشته باشد. بسیاری از خدایان رودخانه در هنر کلاسیک به صورت چهره‌های بالغ یا ریش‌دار نشان داده می‌شوند. یک یوریمدون جوان‌تر، لحن متفاوتی به صحنه می‌دهد: روایتی که کمتر حماسی و بیشتر زنده و پویاست و احتمالاً با مفاهیمی مثل نوسازی، جریان مداوم و باروری ارتباط نزدیک‌تری دارد.

تسراهای ظریف و انتقال ماهرانه رنگ‌ها

وزارت فرهنگ ترکیه اشاره کرد که این موزاییک با استفاده از «تسراها» (کاشی‌های کوچک موزاییک) بسیار ریز ساخته شده است که به هنرمند اجازه داده تا انتقال رنگ‌های بسیار ظریف و مدل‌سازی دقیقی را خلق کند. این سطح از مهارت به‌ویژه در تناسبات پیکره، پردازش نمادهای آب و تعادل میان تصویر مرکزی و بخش‌های تزئینی اطراف آن مشهود است.

این یافته، نقطه مرجع جدیدی را برای بررسی تولید موزاییک دوره رومی در آناتولی فراهم می‌کند. اگرچه مراکز مشهور موزاییک‌کاری مانند «زوگما» (Zeugma) صحنه‌های اساطیری و آبی بزرگی را به نمایش گذاشته‌اند، اما کشف اسپندوس از این جهت مهم است که یک رودخانه محلی، یک شهر بومی و یک برنامه موزاییک‌کاری باکیفیت را در یک ترکیب‌بندی واحد به هم متصل کرده است.

«محمد نوری ارسوی»، وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه، این موزاییک را کشفی با «اهمیت علمی بسیار بزرگ» توصیف کرد و گفت که این اثر داده‌های ارزشمندی را برای مطالعه هنر موزاییک‌کاری رومی در آناتولی ارائه می‌دهد.

اسپندوس؛ فراتر از یک تئاتر مشهور

شهر باستانی اسپندوس بیشتر به خاطر داشتن یکی از سالم‌ترین تئاترهای رومی باقی‌مانده در جهان مدیترانه شناخته می‌شود. این تئاتر که در قرن دوم میلادی ساخته شده، هنوز هم با ساختمان سن (استیج) دست‌نخورده و حضور معماری مستحکم خود بر این محوطه باستانی مسلط است. با این حال، این شهر باستانی هرگز فقط به یک تئاتر خلاصه نمی‌شد.

آب‌گذرهای (قنات‌های روگذر) این شهر که آن‌ها نیز از شگفت‌انگیزترین سیستم‌های هیدرولیک رومی در آناتولی هستند، آب را از کوه‌های شمال شهر به این منطقه منتقل می‌کردند. تئاتر و آب‌گذرهای اسپندوس از سال ۲۰۱۵ در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارند که نشان‌دهنده اهمیت معماری و فناوری این سایت است.

اکنون این موزاییک تازه کشف‌شده، تصویر ما را از این شهر گسترش می‌دهد. این یافته توجه‌ها را به خیابان‌ها، میدان‌ها، سازه‌های آبی و تزئینات شهری اسپندوس جلب می‌کند و از همه مهم‌تر، پیوند بصری میان اسپندوس و رودخانه‌ای که به زندگی آن شکل داده بود را دوباره برقرار می‌سازد.

با ادامه کاوش‌ها، بخش‌های مدفون این موزاییک ممکن است جزئیات بیشتری از نقشه ساختمان و برنامه‌های تزئینی آن را آشکار کند. در حال حاضر، موزاییک یوریمدون جوان به اسپندوس چیزی نادر هدیه داده است: اثری هنری که در آن اسطوره، آب، هویت شهری و مهارت رومی بر روی یک کف‌پوش به هم می‌رسند.