تخت جمشید: پایتخت امپراتوری پارس و جایگاه شاهِ شاهان

مجله اینترنتی باستان‌شناس | تخت جمشید (پارسه) در حدود ۳۰ مایلی (۴۸ کیلومتری) شمال شرقی شیراز، در استان فارس و در جنوب غربی ایران واقع شده است. این بنا در محل تلاقی رودهای پُل‌وار (سیوند) و کُر، در دشت مرودشت و در دامنه کوه رحمت قرار گرفته است. پروژه ساخت این شهر بین سال‌های ۵۱۸ تا ۵۱۵ پیش از میلاد آغاز شد و در سال ۳۳۰ پیش از میلاد به دست یونانیان تحت فرماندهی اسکندر مقدونی به آتش کشیده و ویران گشت.

چرا داریوش به پایتخت جدیدی چون تخت جمشید نیاز داشت؟

در کتیبه‌ای میخی که بر درگاه‌های منتهی به کاخ داریوش در تخت جمشید حک شده، آمده است:

«من داریوش، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورها، پسر ویشتاسب هخامنشی، کسی که این کاخ را ساخت.»

دوران جانشینی و به قدرت رسیدن داریوش بزرگ با جنجال و ناآرامی‌های زیادی همراه بود. زمانی که کمبوجیه دوم (دوران حکومت: ۵۳۰ تا ۵۲۲ پیش از میلاد) در جریان لشکرکشی به مصر درگذشت، برادرش بردیا کنترل امپراتوری را به دست داشت. اما بردیا مدت کوتاهی پس از تکیه زدن بر تخت پادشاهی ترور شد. شواهد و گمانه‌زنی‌های تاریخی حاکی از آن بود که داریوش پشت این قتل قرار دارد و همین امر منجر به شورش‌ها و ناآرامی‌های متعددی در سراسر قلمرو پارس شد.

تصور می‌شود داریوش اول فرمان ساخت تخت جمشید را صادر کرد تا خود را از این جنجال‌ها و بحران‌های مشروعیت رها سازد و در این فرآیند، اقتدار، شهرت و قدرت بلامنازع خود را تثبیت کند. این استراتژی همچنین نیازمند انتقال پایتخت جدید به مکانی دورتر از پایتخت قدیمی (پاسارگاد) و دیگر مراکز اداری و کاخ‌های سلطنتی هخامنشیان در بابل، شوش و اکباتان (همدان) بود.

موقعیت نبوغ‌آمیز تخت جمشید در کوهپایه‌های امپراتوری پارس

موقعیت کوهستانی، منزوی و تا حدودی دست‌ناپذیر این شهر جدید، در وهله اول برای حفظ امنیت و مصونیت در برابر تهدیدات داخلی و خارجی انتخاب شده بود.

به گفته برخی از مورخان، موقعیت این پایتخت جدید تا زمان فتح ایران توسط اسکندر مقدونی، تا حد زیادی از دید دنیای خارج پنهان نگه داشته شده بود تا امنیت آن دوچندان شود. با این حال، این نظریه چندان منطقی به نظر نمی‌رسد؛ چرا که هدف اصلی از ساخت چنین بنای باشکوه و مجللی، به رخ کشیدن قدرت، عظمت و منابع مادی و انسانی تحت فرمان داریوش به پارسیان، بازدیدکنندگان خارجی و فرستادگان سیاسی بود. رمزگشایی از الواح گلی و متون میخی کشف شده در تخت جمشید نیز این دیدگاه دوم را تأیید می‌کند.

این موقعیت امن، تخت جمشید را به مکانی ایده‌آل برای استقرار خزانه سلطنتی تبدیل کرد؛ چرا که امن‌ترین نقطه در سراسر امپراتوری پارس به شمار می‌رفت. در نتیجه، این شهر به مستحکم‌ترین دژ برای نگهداری هدایا و باج و خراج‌ها، آرشیوهای دولتی، آثار هنری و گنجینه‌های گران‌بها بدل شد.

مجموعه اصلی تخت جمشید در زمان تکمیل آن توسط جانشینان داریوش (حدود ۱۰۰ سال بعد)، شامل ۹ بنای بزرگ بود. نام و تصاویر داریوش اول، پسرش خشایارشا و نوه‌اش اردشیر اول به کرات بر روی سطوح و کتیبه‌های باقی‌مانده از این شهر باستانی دیده می‌شود.

تخت جمشید: باشکوه‌ترین پایتخت جهان باستان

در ساخت این شهر هیچ مضایقه‌ای در هزینه‌ها نشد؛ چرا که قرار بود ویترینی برای نمایش قدرت، ثروت و توانمندی پادشاهان هخامنشی و امپراتوری پارس باشد. حجم عظیمی از مواد لوکس و گران‌بها از تمام کشورهای شناخته‌شده جهان باستان به این محل وارد می‌شد؛ از جمله چوب سدر از لبنان، رنگ ارغوانی از فنیقیه، فلزات گران‌بها، پنبه مصری و طلای هندی.

مصالح ساختمانی اصلی شامل سنگ، خشت خام و چوب بود. تزیینات به شکل مجللی به کار رفته بودند؛ از جمله نقش‌برجسته‌های بدیع و آجرهای پخته و لعاب‌دار بی‌نقص به رنگ‌های زرد، قهوه‌ای و سبز. گمان می‌رود که درهای بزرگ ساختمان‌های اصلی در مجموعه سلطنتی از چوب ساخته شده و با ورقه‌های فلزیِ قلم‌زنی‌شده و بسیار تزیین‌شده پوشانده شده بودند.

نیروی کار این پروژه عظیم شامل هنرمندان، معماران و سنگ‌تراشان ماهر از سراسر ساتراپی‌های امپراتوری پارس و حتی کشورهای مستقل بود. برای نمونه، حکاکی بسیار ظریف و غیرمعمولی از حیوانات و یک انسان که با سوزن روی تندیس داریوش انجام شده (و متأسفانه بخش پایینی آن از مجسمه جدا شده است)، به باور کارشناسان اثر یک هنرمند یونانی است. این اثر اکنون در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود.

تخت جمشید که در سال ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید، تبلور عینی و شاهکار طراحی معماری دودمان هخامنشی است.

مهندسی و ساخت دژ پارسه

داریوش فرمان ساخت تخت جمشید را در حدود سال ۵۱۵ پیش از میلاد صادر کرد. باستان‌شناسان بر این باورند که سه بنای اول این مجموعه پیش از مرگ او تکمیل شده بود و ساخت بنای چهارم یعنی خزانه، در زمان او آغاز شد اما توسط پسرش خشایارشا (دوران حکومت: ۴۸۶ تا ۴۶۵ پیش از میلاد) به پایان رسید.

محل ساخت که امروزه به نام دشت مرودشت در ایران شناخته می‌شود، پیش از شروع عملیات عمرانی کاملاً پاکسازی و تسطیح شد. معماران هخامنشی زمین را بالا آوردند تا یک صفه (تراس) سنگی وسیع به مساحت حدود ۱۳۵,۰۰۰ متر مربع و با ارتفاعی نزدیک به ۲۰ متر بالاتر از سطح دشت ایجاد کنند. بخشی از این مجموعه نیز با تراشیدن صخره‌های کوه مهر (کوه رحمت) شکل گرفت. شکاف‌ها و گودی‌ها با خاک و سنگ پر شده و صخره‌ها با بست‌های فلزی (دم‌چلچله‌ای) به یکدیگر متصل شدند.

سیستم تأمین آب شیرین، شبکه فاضلاب و کانال‌های زهکشی آب‌های زیرزمینی تخت جمشید، از شاهکارهای مهندسی جهان باستان به شمار می‌روند. مهندسان از چندین تکنیک پیشرفته بهره گرفتند تا علاوه بر تأمین آب کافی، سیستم‌های تخلیه ایمنی را برای هدایت سیلاب‌های ناشی از ذوب برف کوهستان و بارندگی‌های شدید ایجاد کنند.

دیوارهای بناها با خشت خام و قطعات عظیم سنگیِ دقیق تراش‌خورده ساخته شده بودند که بدون استفاده از ملات روی هم قرار می‌گرفتند. سطح این بلوک‌های سنگ آهک خاکستری به حدی صیقل داده می‌شد که ظاهری درخشان و آینه‌گون به خود می‌گرفت.

کاخ آپادانا یا تالار بارعام

داریوش ساخت پروژه را با تالار شورا و کاخ اختصاصی خود (تَچَر) آغاز کرد. سپس پلکان بزرگ، پهن و دوطرفه‌ای ساخته شد که به «پلکان تخت جمشید» معروف است و با پله‌های کم‌ارتفاع و پهن، ورود میهمانان را از دشت به روی صفه هدایت می‌کرد.

کاخ آپادانا، تالار بارعام ستون‌دار ستبر و عظیمی به طول تقریبی ۶۰ متر است که سقفی با تیرهای چوب سدر لبنانی داشت و شاید مشهورترین بخش در میان ویرانه‌های تخت جمشید باشد. سقف این کاخ بر روی ۷۲ ستون استوار بود که ارتفاع آن‌ها به ۲۰ متر بالاتر از سطح تراس می‌رسید. سرستون‌های هر یک از این ستون‌ها به شکل مجسمه حیواناتی چون شیر و گاو تراشیده شده بودند که نماد اقتدار و عظمت پادشاه بودند.

بزرگان، فرستادگان و دولتمردان به همراه خدمه خود از ایالت‌ها و ساتراپی‌های مختلف امپراتوری پارس، هدایای خود را به این تالار باشکوه می‌آوردند تا به پیشگاه شاه تقدیم کنند. هویت، پوشش و فرهنگ این ملل، نمایندگان و کشورهای تابعه، به وضوح از روی نقش‌برجسته‌های حفر شده بر روی دیوارهای جبهه شرقی و شمالی کاخ آپادانا قابل تشخیص است.

هرودوت، مورخ یونانی، درباره داریوش اول می‌نویسد:

«کوروش یک پدر بود، کمبوجیه یک ارباب، و داریوش یک تاجر.» (هرودوت، تواریخ)

اگر این تعبیر را بپذیریم، تخت جمشید در واقع ویترین مجلل و باابهت این پادشاه مدبر بوده است!

خشایارشا: هرچه بزرگ‌تر، بهتر!

خشایارشا، فرزند و جانشین داریوش، در بخش «دروازه همه ملل»، کاخ مجلل و تالار بارعام اختصاصی خود (هدیش) را بنا کرد. خشایارشا در تاریخ‌نگاری‌های غربی به دلیل لشکرکشی‌های بزرگ و مخارج سنگینش مشهور است. او اصرار داشت که کاخ او باید دو برابر اندازه کاخ پدرش باشد. تالار بارعام او دارای سقفی از چوب سدر بود که توسط ستون‌های بلند حمایت می‌شد.

یک حرم‌سرا به شکل حرف L با سه درگاه تزیین‌شده و یک در چهارم مخفی که مستقیماً به کاخ متصل می‌شد، برای اقامت وابستگان دربار ساخته شد. خزانه نیز در پشت حرم‌سرا قرار داشت. خزانه تخت جمشید علاوه بر نگهداری مسکوکات و طلا، به عنوان اسلحه‌خانه و محل نگهداری اسناد مکتوب و الواح دیوانی عمل می‌کرد. پس از آن، «تالار صد ستون» (تالار تخت) ساخته شد که گمان می‌رود توسط فرزند و جانشین خشایارشا، یعنی اردشیر اول (دوران حکومت: ۴۶۵ تا ۴۲۴ پیش از میلاد) تکمیل شده باشد.

جانشینانی که تخت جمشید را گسترش دادند

ساختارهای دیگری که توسط جانشینان بعدی تخت جمشید در این مجموعه ساخته شدند، شامل اصطبل‌های سلطنتی و محل نگهداری ارابه‌ها است که تصور می‌شود در پشت خزانه و کاخ خشایارشا قرار داشته‌اند. پادگان نظامی شهر نیز که محل استقرار سربازان بود، در نزدیکی این بخش بنا شد.

گارد جاویدان (سپاه ده هزار نفری شاهنشاهی) که نیروی ضربت و محافظان شخصی داریوش بودند نیز در این دژ مستقر بودند. مجموعه تخت جمشید توسط سه ردیف دیوار بزرگ با فواصل مشخص احاطه شده بود. این دیوارها به عنوان ساختارهای امنیتی برای محافظت از ارگ سلطنتی عمل می‌کردند و برج‌های بر فراز آن‌ها همواره توسط نگهبانان کشیک داده می‌شدند. هنوز دقیقاً مشخص نیست کدام پادشاه یا در چه زمانی این دیوارهای حفاظتی را تکمیل کرده است.

غارت و نابودی تخت جمشید

امپراتوری هخامنشی فروپاشید و شهر تخت جمشید در سال ۳۳۰ پیش از میلاد به دست اسکندر مقدونی ویران شد. به گفته دیودور سیسیلی در کتاب «کتابخانه تاریخ»، اسکندر و سربازانش در حال جشن و پایکوبی بودند و در حالت مستی، به تحریک زنان حاضر در جشن (به‌ویژه تائیس)، شهر را به آتش کشیدند. برخی از مورخان حدس می‌زنند که دلیل این اقدام ویرانگر، انتقام‌جویی از به آتش کشیده شدن آتن توسط خشایارشا در سال ۴۸۰ پیش از میلاد بوده است.

اسکندر پیش از افروختن آتش، به سربازانش اجازه داد تا شهر را غارت کنند و خود او نیز گنجینه‌های کاخ را طی چند روز از محل خارج کرد. دیودور سیسیلی حجم انبوه گنجینه‌های باشکوهی را که به مکان‌های امن‌تر منتقل شدند، این‌گونه توصیف می‌کند:

«اسکندر به ارگ رفت و خزائن انباشته‌شده در آنجا را تصاحب کرد. این خزائن مملو از طلا و نقره بود که از زمان کوروش، نخستین پادشاه پارس، تا آن زمان ذخیره شده بود. با احتساب طلا به نرخ نقره، ۲۵۰۰ تن (پوند/تالنت در متون باستان) در آنجا یافت شد. اسکندر خواست بخشی از این پول را برای هزینه‌های جنگ با خود ببرد و مابقی را در شوش تحت نظارت شدید انبار کند. او از بابل، بین‌النهرین و شوش هزاران قاطر و ۳۰۰۰ شتر جمازه احضار کرد و با این کاروان عظیم، تمام گنجینه‌ها را به مکان‌های تعیین‌شده انتقال داد.»

خوشبختانه آرشیوها و کتیبه‌های هخامنشی نه غارت شدند و نه به کلی از بین رفتند. کتیبه‌های میخی روی ساختمان‌ها و بناهای یادبود از شعله‌های آتش جان سالم به در بردند. افزون بر این، الواح گلی و مهرهای موجود در خزانه و آرشیوها بر اثر حرارت آتش پخته و مستحکم‌تر شدند. در سال ۱۹۳۳، دو جفت لوح طلا و نقره با کتیبه‌هایی به سه زبان (پارسی باستان، عیلامی و بابلی) در زیر پی‌کاخ داریوش (آپادانا) کشف شد که اطلاعات بی‌نظیری را فاش کرد.

تخت جمشید؛ مایه افتخار ایران

در سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰ خورشیدی)، ویرانه‌های تخت جمشید به دستور آخرین شاه ایران برای برگزاری جشن‌های مجلل ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، پاکسازی، مرمت و بازسازی موضعی شد.

باستان‌شناسان فرانسوی تا دهه ۱۹۳۰ انحصار کاوش در این محوطه را در دست داشتند، تا اینکه در زمان رضاشاه پهلوی، «ارنست امیل هرتسفلد» (باستان‌شناسی آلمانی) مجوز رسمی کاوش‌های علمی گسترده را دریافت کرد. همچنین «شارل شیپیه»، معمار، مصرشناس، ایران‌شناس و هنرمند برجسته فرانسوی در قرن نوزدهم، بسیاری از ساختمان‌های مخروبه امپراتوری پارس – از جمله بناها و یادبودهای تخت جمشید – را بر روی کاغذ بازسازی معماری کرد.

در دسامبر ۲۰۲۱ (آذر ۱۴۰۰)، یک آزمایشگاه پیشرفته مرمت در تخت جمشید افتتاح شد تا اشیای مکشوفه از این محوطه و مناطق اطراف آن را بازسازی و حفاظت کند. این مرکز مجهز به سیستم‌های مقابله با آسیب‌های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی ناشی از عوامل محیطی و فرسایش‌های گردشگری است.

شکوه و عظمت گذشته این شهر باستانی هنوز هم در میان ستون‌ها و سرستون‌های شکسته آن به وضوح جلوه‌گر است. تماشای این پدیدار باستانی ما را ناگزیر می‌کند تا جلال و جبروتی را که روزگاری بخشی از این شهر شگفت‌انگیز و ثروتمند بود، در ذهن خود مجسم کنیم. رنگ‌های زنده سنگ‌ها و چوب‌های سدر، نقش‌برجسته‌های باشکوه، پرده‌ها و فرش‌های ارغوانی مجلل، و دیوارهای طلاکاری‌شده، بی‌تردید دیدگان هر ناظری را در جهان باستان خیره و مبهوت می‌ساخته است.