کاوش در گنجینه محتوا

چه چیزی درباره ایران باستان می‌خواهید بدانید؟

میان مقاله‌ها، خبرها، ویدیوها و پرونده‌های تاریخی جستجو کنید.

پیشنهادهای جستجو:

۸ تمدن برتر عصر برنز (در مدیترانه و خاور نزدیک)

۸ تمدن برتر عصر برنز (در مدیترانه و خاور نزدیک)
عصر برنز دوره ای پر رونق در مدیترانه و خاور نزدیک بود. شکوفایی فرهنگ های مختلف موفق که از مجموعه متنوعی از ابزارها برای گسترش نفوذ خود بر سرزمین های وسیع و در طول دوره های مختلف استفاده می کردند.

عصر برنز دوره ای پر رونق در مدیترانه و خاور نزدیک بود. شکوفایی فرهنگ های مختلف موفق که از مجموعه متنوعی از ابزارها برای گسترش نفوذ خود بر سرزمین های وسیع و در طول دوره های مختلف استفاده می کردند.

مجله اینترنتی باستان شناس : عصر برنز (حدود 3100-1200 پیش از میلاد ) در این دوره بود که برخی از اولین و تأثیرگذارترین امپراتوری های جهان تأسیس شدند. علاوه بر این، عصر برنز به عنوان بستری برای ظهور اولین خط‌های مکتوب و پیشرفت در زبان‌هایی بود که امروزه همچنان بر ما تأثیر می‌گذارند. هنر و معماری در این دوران شکوفا شد و اغلب به عنوان وسیله ای برای انتقال مفاهیم پیچیده مذهبی استفاده می شد. توسعه شبکه های تجاری گسترده و استقرار اولین سیستم های جغرافیایی سیاسی جهان نیز از نقاط عطف مهم عصر برنز بود.

در زیر هشت مورد از تأثیرگذارترین فرهنگ های عصر برنز در خاور نزدیک و مدیترانه آورده شده است. در حالی که ممکن است بحث در مورد ترتیب این فرهنگ ها وجود داشته باشد، اما سهم قابل توجه هر یک از این تمدنها در عصر برنز و تأثیر ماندگار آن بر تاریخ غیر قابل انکار است.

1.میسنی ها

جام سفالين ميسني، عصر برنز پسين (1300-1225 ق.م). منبع: موزه هنر متروپولیتن، نیویورک

میسنی ها، که اغلب در تاریخ باستان نادیده گرفته می شدند، تأثیر قابل توجهی بر عصر برنز و فراتر از آن داشتند. آنها که به آخایی ها معروفند ، تا سال 1300 قبل از میلاد بر جزایر مدیترانه شرقی و سرزمین اصلی یونان تسلط داشتند. میسنی ها اجداد مستقیم یونانیان عصر کلاسیک، ویژگی های بسیاری را به یونانیان منتقل کردند، مانند زبان، مذهب، نقوش ادبی، و قدرت نظامی.

میسنی ها به شکل اولیه یونانی صحبت می کردند که به خط B خطی معروف است. خط B یک خط هجایی بر اساس خط قبلی A بود که توسط همسایگان آنها، مینوی ها توسعه داده شد. اگرچه خط B خطی در اواخر عصر برنز در حدود 1200 قبل از میلاد ناپدید شد، اما زبان گفتاری یونانی باقی ماند.

یونانیان کلاسیک نیز پانتئون مذهبی خود را از میسنی های عصر برنز دریافت کردند. تعدادی از لوح‌های خطی B پسین عصر برنز از شهر یونانی پیلوس به زئوس اشاره می‌کنند، در حالی که پوزیدون در الواح پیلوس و شهر کرت کنوسوس ذکر شده است. این ها اولین گزارش‌های مکتوب از خدایان آشنای یونانی بودند، اما تنها تأثیری نبودند که میسنی‌ها بر افسانه‌ها و دین یونانی داشتند.

شمشیر برنزی میسنی، عصر برنز پسین تا اوایل عصر آهن (1400-1060 ق.م). منبع: موزه بریتانیا، لندن

جنگ افسانه‌ای تروآ ، همانطور که هومر، شاعر یونانی قرن هشتم پیش از میلاد در ایلیاد نقل می‌کند، جایگاه مهمی در ادبیات باستان دارد. این جنگ همچنین در کتاب انئید اثر ویرژیل، شاعر رومی قرن اول پیش از میلاد، نیز بیان شده است. هم هومر و هم ویرژیل از مهاجمان تروا به عنوان «یونانیان» یاد می‌کردند، اگرچه آنها احتمالاً گروهی از میسنی ها بودند که از فرصتی که با تهاجم مردم دریا در اواخر عصر مفرغ ایجاد شد، استفاده کردند. اکنون محققان بر این باورند که ویرانی تروا در حدود سال 1200 قبل از میلاد اتفاق افتاده است. این رویداد نه تنها اثری فیزیکی بر عصر برنز گذاشت، بلکه بر ادبیات قهرمانانه یونانی ها و رومی ها نیز تأثیر بسزایی داشت.

مهارت میسنی ها در جنگ در نهایت منجر به سقوط تروا و تحت الشعاع قرار گرفتن فرهنگ قدیمی مینوی مبتنی بر جزیره کرت شد. همانطور که یونانی ها از عصر تاریک خود در قرن هشتم قبل از میلاد بیرون آمدند، سنت های رزمی اجداد خود را ادامه دادند و درگیر نبردهایی بین خود و نیروهای خارجی شدند. این سنت نظامی بود که در نهایت یونانیان را قادر ساخت تا از حمله هخامنشیان نجات یابند و تأثیر ماندگار میسینی ها را بر تاریخ و ادبیات باستان به نمایش بگذارند.

2.مصریان

تیشه مصری و سایر ابزارهای ساختمانی، پادشاهی جدید مصر، عصر برنز پسین (حدود 1550-1200 پ.م.). منبع: موزه بریتانیا، لندن

فهرست مهم ترین فرهنگ های عصر برنز را بدون نام مصری ها کامل نمی شود ، مصری هایی بدون شک سزاوار جایگاه برتر در فهرست هستند. مصری ها یکی از ماندگارترین فرهنگ های باستانی را پایه گذاری کردند که از حدود 3100 قبل از میلاد تا دوران مسیحیت را در بر می گرفت. در کنار بین النهرین، مصر دارای تفاوت بی نظیر به عنوان یکی از اولین تمدن های جهان است.

یکی از عوامل کلیدی در موفقیت فرهنگ مصر، ثبت دقیق، ادبیات غنی و متون مذهبی عمیق آنها بود. این دستاوردها با کشف نوشتن در حدود 3100 قبل از میلاد ممکن شد. نکته قابل توجه این است که مصریان در بیان مفهوم زندگی پس از مرگ به صورت مکتوب پیشگام بودند و راه را برای آداب دفن پیچیده و مومیایی کردن هموار کردند.

یکی از مهم ترین میراثی که مصریان برای نسل های آینده به جا گذاشته اند، هنر و معماری چشمگیر آنهاست. امروزه، مردم از سراسر جهان به مصر می‌روند تا از اهرام و معابدی که در دوران پادشاهی قدیم تا اواخر دوره (حدود 3000 تا 341 قبل از میلاد) ساخته شده‌اند شگفت زده شوند. این بناهای تاریخی الهام‌بخش ، آزمون زمان را تحمل کرده‌اند، که این به لطف مواد بادوام به کار رفته در ساخت‌شان و همچنین تکنیک‌های نوآورانه ساختمانی که توسط مهندسان و کارگران مصری به کار رفته است.

طبیعت ماندگار بناهای تاریخی مصر آنقدر چشمگیر بود که یونانی ها هرم خوفو در جیزه را به عنوان یکی از عجایب هفتگانه جهان باستان می شناختند. این سازه شگفت انگیز تنها یکی از عجایب باستانی است که هنوز پابرجاست و گواهی بر تخصص و مهارت مهندسی باورنکردنی مصریان باستان است.

پاپیروس زبان قبطی، مصری، قرن هفتم میلاد. منبع: موزه هنر متروپولیتن، نیویورک

مصریان باستان در ساخت مجسمه های ماندگاری که آزمون زمان را پس داده است پیشگام بودند. در حالی که تمدن های دیگر قبل از خود مجسمه های سه بعدی ساخته بودند، مصری ها این کار را در مقیاسی بسیار بزرگتر انجام دادند و اولین کسانی بودند که مجسمه های عظیم خلق کردند. تأثیر آنها بر مجسمه های یونانی را می توان در مجسمه های کوروس مشاهده کرد.

علاوه بر این، مصر مقاومت سیاسی و فرهنگی قابل توجهی از خود نشان داد. علیرغم مواجهه با فروپاشی های متعدد و فتوحات خارجی، دولت مصر همیشه توانسته بود خود را احیا کند. میراث فرهنگ فراعنه مدتها پس از حکومت آخرین فرعون بر نیل باقی ماند و زبان مصری باستان به زبان قبطی تکامل یافت و برای قرنها به حیات خود ادامه داد. امروزه، میلیون ها نفر از اعضای کلیسای ارتدوکس مصر هنوز از زبان قبطی در اعمال مذهبی خود استفاده می کنند.

3.کنعانیان

تصویر برنزی یک خدای کنعانی، قرن چهاردهم تا سیزدهم قبل از میلاد. منبع: موزه هنر متروپولیتن، نیویورک

وقتی از تمدن های قدرتمند عصر مفرغ سخن می گوییم نقش کنعانیان بدلیل تقسیم بندی سیاسی آنها به دولت-شهرهای مختلف در منطقه شام/سوریه-فلسطین نادیده گرفته می شود . با این حال، کنعانیان از طریق زبان، مذهب و موقعیت جغرافیایی استراتژیک خود نقش مهمی در شکل دادن به فرهنگ خاور نزدیک ایفا کردند.

یکی از مهم ترین کمک های کنعانیان در حوزه زبان بود. آنها به عنوان یک گروه زبانی-قومی در زبان های سامی شمال غربی، با گویش هایشان از جمله فنیقی، عبری، آمونیت، موآبی و ادومیت شناخته می شوند. این لهجه‌ها، اگرچه اغلب انواعی از یک زبان در نظر گرفته می‌شدند، اما زمینه را برای عبرانیان و فنیقی‌ها فراهم کردند تا به بازیگران برجسته‌ای در عصر آهن خاور نزدیک تبدیل شوند. عبرانیان بر توسعه ادیان ابراهیمی تأثیر گذاشتند، در حالی که فنیقی ها اولین خط الفبای جهان را اختراع کردند.

به طور کلی، تأثیر کنعانیان بر عصر برنز و فراتر از آن را نمی توان دست کم گرفت. علیرغم ساختار سیاسی پراکنده آنها، کمکهای آنها به زبان، مذهب و فرهنگ در شکل دادن به دنیای باستانی که امروز آن را می شناسیم بسیار مؤثر بود.

خط الفبایی فنیقی ها نتیجه قرن ها توسعه بود که در عصر برنز با خط های الفبایی محلی که توسط کنعانیان استفاده می شد آغاز شد. کنعانیان همچنین با مشارکت زبانی خود نقش مهمی در جغرافیای سیاسی عصر برنز ایفا کردند. نمونه بارز آن در نامه های آمارنا دیده می شود که اسنادی به خط میخی بود که توسط قدرت های بزرگ اواخر عصر برنز رد و بدل شده بود و اغلب به زبان کنعانی-اکدی نوشته می شد. این نشان دهنده تأثیر و اهمیت کنعانیان در دنیای باستان است.

4.مینوی ها

نقاشی دیواری پرش گاو /تورئادور از کاخ کنوسوس، مینوی، ۱۴۵۰-۱۴۰۰ قبل از میلاد. منبع: موزه باستان شناسی هراکلیون، کرت

مینوی‌ها در شکل‌گیری فرهنگ کلاسیک یونان، در کنار میسینایی‌ها، نقش مهمی داشتند. علیرغم عدم ارتباط مستقیم با یونانیان، مینوی ها، که به نام پادشاه افسانه ای مینوس نامگذاری شده اند، اگرچه مستقیماً با یونانی ها مرتبط نیستند، اما عشق خود را به هنر، ورزش و مفهوم نوشتن منتقل کردند. خاستگاه مینوی ها در هاله ای از رمز و راز باقی مانده است، اما آنها به طور گسترده به عنوان اولین تمدن واقعی اروپا در نظر گرفته می شوند.

مینوی ها در جزیره کرت شکوفا شدند، جایی که آنها کاخ شهرهایی چشمگیر مانند کنوسوس را ساختند. این کاخ‌ها اهداف متعددی را انجام می‌دادند که شامل کارکردهای اقتصادی، سیاسی، مذهبی و تولیدی می‌شد، اما بیشتر به خاطر دستاوردهای هنری خود مشهور هستند. کنوسوس، به‌ویژه، به خاطر نقاشی‌های دیواری‌اش که صحنه‌های طبیعی خیره‌کننده‌ای مانند دلفین‌ها در دریا را به تصویر می‌کشد، مشهور است. هنر مینوی احتمالاً بر سبک‌های هنری یونانی بعدی تأثیر گذاشته است، اما علاقه آنها به ورزش ممکن است حتی تأثیرگذارتر باشد.

گلدان باکسر/باکسر ریتون، مینوی، 1600-1450 قبل از میلاد. منبع: موزه باستان شناسی هراکلیون، کرت

هنر کرت نشان می دهد که مینوی ها به طور فعال در ورزش های مختلف رقابتی مانند بوکس، کشتی، پانکریشن و پرش گاو نر شرکت داشتند. یک نمونه قابل توجه گلدانی از شهر مینوی هاگیا تریادا است که قدمت آن به حدود 1550 سال قبل از میلاد می رسد، که مردان مینوی را در چهار صحنه مجزا در این ورزش ها به نمایش می گذارد. این مردان در حالی که در حال انجام فعالیت‌هایی مانند بوکس، گاو پرش و احتمالاً پانکریشن هستند، کمربند، کاسه‌دار و پاپوش پوشیده‌اند.

تأثیر این ورزش‌های مینوی فراتر از تمدن آن‌ها بود و یونانی‌ها بعداً بوکس و پانکریشن را پذیرفتند و گاوبازی به یک ورزش محبوب در جنوب اروپا تبدیل شد. پرش گاو نر برای مینوی ها اهمیت ویژه ای داشت، همانطور که از تصویرهای مکرر آن در نقاشی های دیواری آنها، از جمله در ورودی های غربی و شمالی کاخ کنوسوس، گواه است.

5.سومریان

لوح میخی سومری از سومر، 2700-2600 ق.م. منبع: موزه لوور پاریس

سومری ها همراه با مصریان اولین مردمی بودند که تمدن را به خاور نزدیک باستان آوردند. سومری ها تمدنی را بین رودهای فرات و دجله توسعه دادند و بسیاری از نشانه های فرهنگی تمدن بین النهرین را ایجاد کردند که از بسیاری جهات تا دوران مشترک ادامه داشت.سومری ها در زمینه های نوشتاری، دینی و معماری سهم قابل توجهی داشتند و تأثیری ماندگار بر توسعه جامعه بشری بر جای گذاشتند.

صحنه ای از پرچم اور، حدود 2500 سال قبل از میلاد. منبع: موزه بریتانیا

سومریان خط میخی در حدود 3100 قبل از اختراع کردند ، دستاورد مهمی که همزمان با پیدایش نوشتن در مصر باستان بود. با وجود خاستگاه اسرارآمیز زبان و قومیت سومریان، مشخص است که زبان آنها از زبان های سامی یا هند و اروپایی متمایز بوده است.

اکدی ها که به زبان سامی صحبت می کردند، خط میخی را پذیرفتند و آن را به پرکاربردترین سیستم نوشتاری در اواخر عصر برنز خاور نزدیک تبدیل کردند. اگرچه زبان اکدی در نهایت از نظر محبوبیت از سومری پیشی گرفت، تمدن های بعدی بین النهرین به مطالعه و احترام به زبان سومری ادامه دادند.

به ویژه بابلی ها و آشوری ها سومری را به عنوان یک زبان مقدس و معتبر می دیدند و متون مهم سومری را به اکدی ترجمه می کردند. این متون شامل اولین اسناد حقوقی جهان، فهرست پادشاهان و حماسه معروف گیلگمش بود. این تبادل فرهنگی بین سومری ها و تمدن های بعدی بین النهرین، میراث ماندگار خط میخی و اهمیت حفظ زبان ها و متون باستانی را برجسته می کند.

مرد پرستنده ایستاده از اشنونا، سومری، 2900-2600 ق.م. منبع: موزه هنر متروپولیتن، نیویورک

سومری ها کمک های قابل توجهی به تاریخ عصر برنز کردند، از جمله تأسیس اولین شهر جهان، اوروک، و توسعه باورهای مذهبی و ایدئولوژی پادشاهی که بر تمدن های بعدی بین النهرین تأثیر گذاشت. یکی از برجسته ترین کمک های سومری ها به دین بین النهرین ایجاد زیگورات بود، مجموعه معبدی که به عنوان مرکزی برای عبادت و مراسم مذهبی عمل می کرد.

در حالی که سومری‌های اولیه زیگورات‌ها را می‌ساختند، اولین زیگورات‌های واقعی در دوران نئوسومریان سلسله سوم اور (حدود 2112-2004 قبل از میلاد) ساخته شدند. در این دوره بود که زیگورات اور، که نمونه اولیه همه زیگورات‌های آینده در نظر گرفته می‌شد، ساخته شد. این شگفتی معماری نه تنها به عنوان یک مرکز مذهبی عمل می‌کرد، بلکه نمادی از پیوند سومری‌ها با الوهیت و اعتقاد آنها به اهمیت احترام به خدایان از طریق سازه‌های بزرگ بود.

6.هیتی ها

لوح میخی زبان هیتی/ارزوان، هیتی، 1400-1200 ق.م. منبع: موزه بریتانیا، لندن

در قلب آناتولی، در ترکیه امروزی، پادشاهی هاتی قرار داشت که توسط هیتی‌های قدرتمند اداره می‌شد. هیتی ها که به دلیل زبان، مهارت نظامی و مهارت های دیپلماتیک خود مشهور بودند، به عنوان یکی از نیروهای مسلط در اواخر عصر برنز خاور نزدیک به شهرت رسیدند. به طرز غم انگیزی، هاتی در طول مهاجرت پر سر و صدا مردم دریا در حدود 1200 قبل از میلاد با مرگ خود مواجه شد. با وجود این سقوط، میراث هیتی ها برای نسل های بعد در منطقه ماندگار شد.

مجسمه هیتی از خدای Teshub، اواخر عصر برنز (1200-1150 ق.م). منبع: لوور، پاریس

هیتی ها یک گروه برجسته هند و اروپایی بودند که در دوران برنز در آناتولی ساکن بودند. آنها پیشگامان توسعه نوشتن در میان هندواروپایی ها بودند. هیتی ها با استفاده از خط میخی، اسناد مذهبی، اداری و تاریخی را به زبان مادری خود هیتی/ارزوان ثبت کردند.

پس از فروپاشی امپراتوری هیتی ها، پادشاهی های کوچک مختلفی در آناتولی و شام شمالی پدید آمدند که امروزه به عنوان «نئو هیتی ها» شناخته می شوند. این نئو هیتی ها در عهد عتیق کتاب مقدس مکرراً مورد اشاره قرار گرفتند و تأثیر ماندگار خود را بر تاریخ و فرهنگ به نمایش گذاشتند.

نقش برجسته بازالت ابوالهول سر انسان و شیر، نئو هیتی، قرن دهم پیش از میلاد. منبع: موزه بریتانیا، لندن

هیتی ها به خاطر رقابت شدیدشان با مصری ها بر سر کنترل شام مشهور هستند. این رقابت در جریان نبرد معروف کادش در حدود سال 1286 قبل از میلاد در نزدیکی شهر کنعانیان کادش به اوج خود رسید. مواتلی دوم که از 1295 تا 1272 پیش از میلاد سلطنت کرد، شخصاً هیتی ها را در یک رویارویی شدید با رامسس دوم که از سال 1290 تا 1224 قبل از میلاد حکومت کرد رهبری کرد. با وجود ادعای پیروزی مصریان، نبرد به بن بست ختم شد و در نهایت به توافق صلح بین دو پادشاهی قدرتمند منجر شد. هیتی ها تسلط خود را بر آناتولی حفظ کردند و تا زمان فروپاشی نهایی امپراتوری خود به عنوان یکی از قدرت های بزرگ خاور نزدیک شناخته شدند.

7.اموریان

مهر استوانه ای هماتیت از بین النهرین، بابلی اولیه، اوایل هزاره دوم پیش از میلاد. منبع: موزه هنر متروپولیتن، نیویورک

آموری ها یک گروه قومی برجسته سامی غربی بودند که نقش مهمی در تأسیس دولت های مختلف عصر برنز، به ویژه اولین سلسله بابل، ایفا کردند. آموریت ها که در اواخر هزاره سوم پیش از میلاد به عنوان مردمی نیمه ماهیانه سرچشمه می گرفتند، چندین پادشاهی قدرتمند عصر برنز میانه (حدود 210-1550 قبل از میلاد) را در شمال بین النهرین و شام ایجاد کردند. از جمله ایالاتی که آنها تأسیس کردند، ماری، یمهد و قطنا و احتمالاً ایسین، لارسا و اشونونه بودند. با این حال، در بابل بود که آموری ها واقعاً نشان خود را به جا گذاشتند.

دو فرمانروای اول سلسله اول بابل (حدود ۱۸۹۴-۱۵۹۵ پ. این حمورابی (حکومت در حدود 1792-1750 پ.م.) بود که سنت استفاده از نام های آموری را احیا کرد. حمورابی به دلیل قوانین حقوقی و فتوحاتش که نفوذ بابل را بر بیشتر بین النهرین گسترش داد و اهمیت مردم آموری را در عصر برنز میانه تقویت کرد، مشهور است.

8.اوگاریت

مجسمه سفالی شیر، اوگاریت، اواخر عصر برنز (1400-1200 قبل از میلاد). منبع: موزه لوور پاریس.

دولت _ شهر اوگاریت، واقع در سواحل مدیترانه در نزدیکی لاذقیه کنونی، سوریه، یک قدرت اقتصادی و ساحلی قابل توجه بود. اوگاریت علیرغم اندازه و موقعیت نسبتاً کوچکش به عنوان یک دست نشانده هیتی، نفوذ قابل توجهی در تجارت و دیپلماسی داشت. این مرکز به عنوان مرکز تجاری عمل کرد، جایی که افراد از مناطق مختلف در سرتاسر دریای مدیترانه و خاور نزدیک برای مشارکت در تجارت و تبادل فرهنگی گرد هم آمدند.

بر خلاف بسیاری از جوامع دیگر عصر برنز که در آن کاهنان و جنگجویان بالاترین مناصب اقتدار را داشتند، اوگاریت تجار را بیش از هر چیز دیگری مورد احترام قرار می داد. پادشاه اجازه داد و ستد را به بازرگانان اوگاریت داد که سپس بر حمل و نقل کالا از طریق مسیرهای زمینی و دریایی نظارت داشتند. اوگاریت با تسهیل تجارت بین بازیگران اصلی مانند مصر، آلاشیه، بابل، هاتی، آشور و میتانی، نقش مهمی در سیستم قدرت های بزرگ ایفا کرد. با گسترش اندازه و اهمیت اوگاریت در اواخر عصر برنز، به یک نمونه اولیه از یک دولت چند فرهنگی و چند زبانه تبدیل شد.

مجسمه خدای بعل، اوگاریت، اواخر عصر برنز. منبع: موزه لوور پاریس

بازرگانان تمدن های مختلف باستانی مانند مصری، هوری، هیتی، مینوی، قبرسی، میسینی، آشوری و بابلی شناخته شده بودند که در شهر شلوغ اوگاریت زندگی و تجارت می کردند و فضایی جهانی ایجاد می کردند. این شهر به دلیل نقش مهمی که در ژئوپلیتیک اواخر عصر برنز داشت، دیپلمات های خارجی را نیز به خود جذب کرد.

با وجود اینکه پادشاهان اوگاریت دست نشانده هیتی ها بودند، از موقعیت خود برای اعمال نفوذ بر سرزمین های کنعانی همسایه استفاده کردند. آنها به طور استراتژیک از ثروت دولت-شهر برای ارسال طلا به هیتی ها به جای تهیه سرباز برای ارتش خود استفاده کردند و ظرافت دیپلماتیک خود را به نمایش گذاشتند.

در تلاش برای کمک به هیتی ها در برابر تهاجم مردم دریا، اوگاریت حتی نیروی دریایی خود را مستقر کرد، اما متاسفانه، هر دو پادشاهی به سرنوشت غم انگیزی دچار و در نهایت نابود شدند. این گزارش تاریخی اتحادهای پیچیده، پویایی قدرت، و در نهایت، سقوط این تمدن های باستانی را برجسته می کند.

نظر شما درباره این مقاله

مجله اینترنتی باستان شناس
دیدگاه باستان‌یار تحلیل هوشمند مقاله
اسپانسر: آیوبیت
یک نکته برای میراث ایران آگاهی، حفاظت علمی و آینده گردشگری فرهنگی

هم‌اکنون دیگران می‌خوانند

زنده

پربازدیدترین‌ها

ارسال دیدگاه