کشف نان های ۵۰۰۰ ساله در تپه باستانی

باستان‌شناسان در جریان کاوش‌های نجات‌بخشی در تپه باستانی سییت‌عمر (Seyitömer Höyüğü) واقع در استان کوتاهیا ترکیه، موفق به کشف بقایای خارق‌العاده‌ای از هشت قرص نان زغالی به همراه دانه‌های گندم و عدس با قدمت ۵۰۰۰ سال شدند. این کشف بی‌نظیر که به اوایل عصر مفرغ بازمی‌گردد، پنجره‌ای کم‌نظیر به سوی درک الگوی تغذیه، روش‌های انبارداری و سبک زندگی مردمان هزاره سوم پیش از میلاد می‌گشاید و شواهدی ارزشمند از یک آشپزخانه باستانی را پس از یک حریق ویرانگر به نمایش می‌گذارد.

کشف شگفت‌انگیز در دل انبارهای عصر مفرغ

در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی سال ۲۰۲۵ در تپه باستانی سییت‌عمر که در ۲۶ کیلومتری مرکز شهر کوتاهیا قرار دارد، بقایای یک تنور و یک قفسه چوبی در کنار دیوار اتاقی باستانی شناسایی شد. تیم کاوش در میان پایه‌های این قفسه، هشت قرص نان کاملاً سوخته را به همراه بقایای گندم و عدس کشف کردند.

این یافته‌ها اطلاعات گیاه‌باستان‌شناسی (Archaeobotany) بسیار ارزشمندی درباره انبارهای آذوقه خانه‌ها در عصر مفرغ پیشین (Early Bronze Age) ارائه می‌دهند و نشان‌دهنده غنای رژیم غذایی ساکنان این محوطه هستند.

رازی که در دل آتش نهفته بود

دکتر سوگی گوردال (Sevgi Gürdal)، سرپرست هیئت کاوش و مدیر موزه کوتاهیا، قدمت این یافته‌ها را به سه‌ماهه نخست عصر مفرغ پیشین، یعنی حدود ۵۰۰۰ سال قبل نسبت می‌دهد. به گفته دکتر گوردال، قرارگیری نان‌ها و غلات در کنار یکدیگر نشان‌دهنده آن است که پیش از وقوع آتش‌سوزی مهیب در این مکان، قفسه‌ای وجود داشته است.

ساکنان باستانی این محصولات کشاورزی را درون گونی‌ها یا کیسه‌هایی به همراه قرص‌های نان روی این قفسه نگهداری می‌کردند. در جریان آتش‌سوزی، قفسه چوبی فروریخته و تمامی آذوقه‌ها با یکدیگر مخلوط شده و در زیر آوار و خاک مدفون شده‌اند.

چگونه این نان‌های باستانی تا به امروز دوام آورده‌اند؟

شاید بپرسید دلیل ماندگاری هزاران‌ساله این قرص‌های نان چیست؟ راز این بقای شگفت‌انگیز دقیقاً در همان آتش‌سوزی نهفته است. در شرایط عادی، مواد ارگانیک و آلی مانند نان و غلات در مدت کوتاهی تجزیه شده و از بین می‌روند.

با این حال، زمانی که این مواد در یک محیط فاقد اکسیژن می‌سوزند و اصطلاحاً زغالی (Carbonized) می‌شوند، ساختار و شکل ظاهری خود را حفظ کرده و می‌توانند هزاران سال در دل خاک دوام بیاورند. چنین یافته‌های نادری، شواهد مستقیمی از رژیم غذایی روزمره جوامع پیش‌ازتاریخی را در اختیار باستان‌شناسان قرار می‌دهد.

نمایش آثار در موزه باستان‌شناسی و معدن کوتاهیا

در حال حاضر، نان‌های کشف‌شده در تپه سییت‌عمر به همراه بقایای گندم و عدس، در «موزه باستان‌شناسی و معدن کوتاهیا» در معرض دید عموم قرار گرفته‌اند. این یافته‌ها به یکی از پرمخاطب‌ترین آثار موزه تبدیل شده‌اند و بازدیدکنندگان با اشتیاق فراوان به دنبال کشف این حقیقت هستند که چگونه یک قرص نان توانسته از پسِ هزاره‌ها جان سالم به در ببرد.

دکتر گوردال تأکید می‌کند که بخش عمده‌ای از آثار به نمایش درآمده در این موزه، حاصل کاوش‌های تپه باستانی سییت‌عمر هستند. وی خاطرنشان می‌سازد که اشیای به‌دست‌آمده از این محوطه باستانی، اطلاعات جامعی درباره زندگی روزمره و اجتماعی، درک هنری و عادات غذایی مردمان آن عصر ارائه می‌دهند.

تاریخچه کاوش‌های نجات‌بخشی در سییت‌عمر

تپه باستانی سییت‌عمر که تاریخ شکل‌گیری آن به سه هزار سال پیش از میلاد بازمی‌گردد، در محدوده عملیاتی یک نیروگاه حرارتی واقع شده است. این تپه باستانی در ابعاد اولیه خود دارای ۲۶ متر ارتفاع، ۱۴۰ متر عرض و ۱۵۰ متر طول بود. به دلیل وجود ذخایر غنی زغال‌سنگ (لینیْت) در زیر این محوطه و لزوم استخراج معدن، کاوش‌های نجات‌بخشی از سال ۱۹۸۹ میلادی برای مستندنگاری و نجات آثار باستانی آغاز شد.

پروژه کاوش ابتدا توسط مدیریت موزه اسکی‌شهر کلید خورد و سپس بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۵، مدیریت آن به موزه افیون‌قره‌حصار واگذار شد. از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۴ میلادی، این مأموریت خطیر به گروه باستان‌شناسی دانشگاه دوملوپینار کوتاهیا محول گردید که در این مدت آثار باستانی متعددی کشف و به موزه تحویل داده شد.

از سال ۲۰۱۹ تاکنون، کاوش‌ها مجدداً تحت نظر مدیریت موزه کوتاهیا و با حمایت مالی «هلدینگ چلیکلر» در حال انجام است و هیئت باستان‌شناسی هم‌اکنون در حال کاوش در لایه‌های مربوط به عصر مفرغ میانی و عصر مفرغ پیشین هستند.

نتیجه‌گیری: کشف نان‌های زغالی و غلات باستانی در تپه سییت‌عمر، بار دیگر اهمیت حیاتی کاوش‌های نجات‌بخشی را در حفظ حافظه تاریخی بشریت روشن می‌سازد. این بقایای ۵۰۰۰ ساله که به لطف یک حریق باستانی و فرآیند زغالی‌شدن از تجزیه در امان مانده‌اند، به باستان‌شناسان کمک می‌کنند تا الگوهای زیستی، روش‌های انبارداری و رژیم غذایی انسان‌های عصر مفرغ را با دقتی بی‌نظیر بازسازی کنند. تداوم کاوش‌ها در این محوطه مهم، قطعاً پرده از رازهای بیشتری از زندگی جوامع پیش از تاریخ آناتولی برخواهد داشت.