کشف روش مغناطیسی نوین برای تشخیص سفال‌های تقلبی

تشخیص اصالت آثار باستانی همواره یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های دنیای باستان‌شناسی و موزه‌داری بوده است. به‌تازگی پژوهشگران روش آزمایشگاهی نوینی ابداع کرده‌اند که با اندازه‌گیری مغناطیسِ جذب‌شده در سفال در طول زمان و استفاده از آزمون حرارتی دقیق، امکان تفکیک سفال‌های باستانی اصل از نمونه‌های تقلبی مدرن را به‌شکلی علمی و قاطع فراهم می‌سازد.

ابزاری انقلابی در خدمت موزه‌ها و باستان‌ شناسی

موزه‌ها و مؤسسات پژوهشی سراسر جهان اکنون ابزاری قدرتمند و دقیق برای جداسازی سفال‌ها و دست‌سازه‌های رسی اصیل از آثار جعلی در اختیار دارند. یک تیم پژوهشی به سرپرستی یوآو واکنین (Yoav Vaknin)، پژوهشگر پسادکتری در مؤسسه اقیانوس‌شناسی اسکریپس در دانشگاه کالیفرنیا سن‌دیگو (UC San Diego)، راهکاری یافته است که بر اساس آن می‌توان مغناطیسی را که رس در طول قرن‌ها به خود جذب می‌کند، از مغناطیس اولیه ثبت‌شده در روز ساخت و پخت اثر متمایز کرد.

پژوهشگران دریافتند که میان آثار مدرن و باستانی، در دمای مورد نیاز برای پاک کردن یا بازنشانی مغناطیسی که از زمان پخت اولیه ایجاد شده است، تفاوت دمایی چشمگیر و معناداری وجود دارد.

یوآو واکنین ابراز امیدواری می‌کند که این شیوه نوین کارایی بالایی برای موزه‌دارانِ علاقه‌مند به نمایش آثار اصیل، باستان‌شناسان و مورخانی که جوامع باستانی را بررسی می‌کنند و همچنین نهادهای مجری قانون در مبارزه با قاچاق عتیقه و غارت محوطه‌های باستانی داشته باشد.

نویسندگان این پژوهش که در نشریه معتبر آکادمی ملی علوم آمریکا (PNAS) منتشر شده است، تأکید می‌کنند که اخیراً پرونده‌های قضایی متعددی در زمینه خرید و فروش آثار باستانی تقلبی به دلیل نبود شواهد و آزمون‌های آزمایشگاهی قطعی به نتیجه نرسیده است.

امتیاز قضایی و باستان‌سنجی برای مراکز فرهنگی

لیزا تاکس (Lisa Tauxe)، زمین‌شناس مؤسسه اسکریپس و از همکاران این پژوهش، معتقد است که فناوری توسعه‌یافته می‌تواند برای دولت‌ها و موزه‌هایی که همواره نیازمند پیش‌دستی در برابر جاعلان آثار تاریخی هستند، یک دستاورد بنیادین باشد. به گفته او، سفال‌های تقلبی تقریباً در تمامی حوزه‌های تمدنی و محوطه‌های کاوش باستانی به یک چالش مستمر تبدیل شده است.

سفال‌ها در فرایند پخت درون کوره، ردپای میدان مغناطیسی زمین در همان دوره زمانی مشخص را در ساختار خود ثبت می‌کنند. ذرات موجود در یک سفال که امروزه حرارت دیده و پخته می‌شود، دقیقاً موقعیت کنونی قطب شمال مغناطیسی زمین را بازتاب می‌دهند؛ در حالی که اگر صخره یا ماده‌ای رسی ۸۰۰ هزار سال پیش (زمانی که قطب‌های مغناطیسی زمین معکوس بودند) خنک شده باشد، مغناطیس بلورهای ریز آن جهت قطب جنوب را نشان خواهد داد.

با این حال، جهت سیگنال مغناطیسی در یک نمونه به زاویه قرارگیری آن شیء در دست یا موقعیت آن بستگی دارد؛ بنابراین جهت مغناطیسی به‌تنهایی نمی‌تواند سن دقیق یک اثر را مشخص کند.

تفاوت دو نوع مغناطیس؛ کلید تشخیص آثار باستانی از نمونه‌های تقلبی

تیم پژوهشی این محدودیت ساختاری را با تمایز نهادن میان دو رفتار مغناطیسی مجزا در مواد رسی و سنگ‌ها برطرف کرد:

• مغناطیس بازمانده حرارتی (Thermal Remanent Magnetism): هنگام پخت سفال در کوره، ذرات درشت‌تر در جهت میدان مغناطیسی زمان خود تثبیت می‌شوند و پس از خنک شدن، این سیگنال برای همیشه در ساختار آن‌ها قفل باقی می‌ماند.
• مغناطیس بازمانده گران‌رو یا ویسکوز (Viscous Remanent Magnetism): ذرات ریزتر هرگز به‌طور کامل تثبیت نمی‌شوند و مغناطیس آن‌ها با نوسانات میدان مغناطیسی در طول زمان تغییر جهت می‌دهد.

مغناطیس ویسکوز را می‌توان با بازگرمایش مجددِ کنترل‌شده در آزمایشگاه پاک کرد. هرچه اثر سفالی تازه‌سازتر و جدیدتر باشد، برای محو کردن این مغناطیس به دمای پایین‌تری نیاز است.

پژوهشگران مجموعه‌ای از نمونه‌های سفالی گوناگون—شامل آثار چند هزار ساله اصیل، ظروف خریداری‌شده از فروشگاه‌های سوغاتی و نمونه‌های قطعی جعلی—را از دمای ۵۰ درجه سانتی‌گراد با گام‌های افزایشی ۱۰ درجه‌ای حرارت دادند. نتایج تجربی نشان داد که در نمونه‌های با قدمت بیش از ۱۰۰۰ سال، مغناطیس ویسکوز تنها در دماهای بالاتر از ۱۱۲ درجه سانتی‌گراد پاک می‌شود، در حالی که نمونه‌های معاصر در دماهایی بسیار پایین‌تر این ویژگی را از دست می‌دهند.

مدل‌سازی‌های میکرومغناطیسی پیشرفته توانستند آستانه دمایی ۱۱۲ درجه سانتی‌گراد را به‌عنوان معیار مرزی میان آثار کهن و تقلبی تثبیت کنند. این روش اکنون آماده است تا برای تعیین اصالت گنجینه‌های مشکوک موزه‌های معتبر جهان و ارائه مدارک مستند در دادگاه‌های بین‌المللی مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی به کار گرفته شود.

نتیجه‌ گیری:

دستاورد نوین پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا سن‌دیگو در تفکیک مغناطیس حرارتی از مغناطیس ویسکوز با استفاده از آستانه دمایی ۱۱۲ درجه سانتی‌گراد، تحولی بنیادین در حوزه باستان‌سنجی به شمار می‌رود. این رویکرد علمی، پاسخی محکم به فعالیت‌های سودجویانه و ساخت اشیای باستانی تقلبی ارائه می‌دهد و مسیر شفاف‌تری را برای حفاظت از اصالت میراث فرهنگی هموار می‌سازد.