کشف بزرگ‌ترین گنج نقره وایکینگ ها در دانمارک با وزن ۱۸.۵ کیلوگرم

یک صاحب‌خانه در جریان خاک‌برداری حیاط خانه خود برای ساخت یک ایوان جدید در شمال دانمارک، به‌طور کاملاً اتفاقی موفق به کشف بزرگ‌ترین گنجینه نقره عصر وایکینگ‌ها در تاریخ این کشور شد؛ مجموعه‌ای استثنایی با وزن تقریبی ۱۸.۵ کیلوگرم که دریچه‌ای بی‌سابقه رو به ثروت، ساختار اقتصادی و شبکه تبادلات تجاری جهان وایکینگ‌ها می‌گشاید.

کشف تصادفی گنج در منطقه ریبیلد

ماجرای این کشف بزرگ در یک باغچه خصوصی در نزدیکی شهر ریبیلد (Rebild) در منطقه شمال یوتلاند آغاز شد. مالک ملک هنگام پاک‌سازی زمین از سنگ، شن و علف‌ها برای اجرای عملیات ساختمانی، با شیئی فلزی برخورد کرد. او در ابتدا گمان می‌کرد این اجسام تکه‌هایی از حصار فلزی یا تکه‌آهن‌های مستعمل و کهنه باشند؛ اما با حفر دستی خاک، خیلی زود با مجموعه‌ای خیره‌کننده از دست‌بندهای نقره، شمش‌ها و سکه‌های کهن مواجه شد.

بر اساس بررسی‌های کارشناسان موزه نوردجیسکه (Nordjyske Museer)، این گنجینه در طول سده دهم میلادی درون یک ظرف سفالی مدفون شده بود. این محوطه باستانی حاوی بیش از ۷۰۰ قطعه و تکه نقره است که حدود ۳۲۰ شیء آن با وزن ۶.۴ کیلوگرم هنوز داخل بقایای ظرف سفالی سالم مانده بود و مابقی قطعات در لایه‌های خاک پیرامون پراکنده شده بودند.

شکستن رکورد گنجینه‌های باستانی دانمارک

مقیاس این کشف به تنهایی آن را در رتبه‌ای بی‌رقیب در تاریخ باستان‌شناسی اسکاندیناوی قرار می‌دهد. پیش از این، عنوان بزرگ‌ترین گنجینه نقره عصر وایکینگ‌ها در دانمارک به گنجینه ترسلِو (Terslev Hoard) اختصاص داشت که وزنی در حدود ۶.۵ کیلوگرم داشت.

گنجینه نویافته ریبیلد با وزنی نزدیک به ۱۸.۵ کیلوگرم، تقریباً سه‌برابر رکورد پیشین است و سنگین‌ترین و غنی‌ترین مجمع سیمین وایکینگی در خاک دانمارک به شمار می‌رود.

اقتصاد وزنی نقره؛ ماهیت پول در جامعه وایکینگ‌ها

اهمیت این یافته فراتر از وزن رکوردشکن آن است. ساختار اقلام نشان می‌دهد که سکه‌ها تنها بخش ناچیزی از کل وزن گنجینه (۴۷ سکه کامل و خردشده) را تشکیل می‌دهند؛ درحالی‌که بخش عمده بار را شمش‌های نقره، دست‌بندها و نقره‌های خردشده موسوم به هک‌سیلور (Hacksilver) شامل می‌شوند. در این میان، یک آویز کوچک چکش تور (Mjölnir) نیز به چشم می‌خورد.

توربن ساراو (Torben Sarauw)، باستان‌شناس و مدیر بخش میراث فرهنگی موزه نوردجیسکه، در این رابطه توضیح می‌دهد:

«این کشف فرصتی بسیار نادر برای درک چگونگی انباشت و مدیریت ثروت نزد وایکینگ‌هاست. تسلط شمش‌ها و نقره‌های بریده‌شده بر سکه‌ها اثبات می‌کند که خود فلز نقره به عنوان واحد پول عمل می‌کرده و ارزش دادوستد، صرفاً بر مبنای وزن فلز تعیین می‌شده است.»

پژوهشگران دریافتند که بسیاری از شمش‌ها و قطعات خردشده، در گروه‌های وزنی مشخص و منظمی قرار دارند. این الگو نشان می‌دهد که با یک انباشت تصادفی یا بی‌هدف روبه‌رو نیستیم، بلکه سامانه‌ای منسجم و استاندارد برای سنجش ارزش مالی در کار بوده است. بازرگانان وایکینگ با استفاده از ترازوهای جیبی و وزنه‌های استاندارد، مبادلات را انجام می‌دادند؛ فلزات در صورت نیاز بریده، قطعه‌قطعه یا حتی ذوب می‌شدند تا بهای کالای مورد معامله را تأمین کنند.

کتیبه خط رونی و پیوندهای تجاری بین‌المللی

یکی از رازآلودترین اشیای این گنجینه، یک شمش نقره منقوش به خط رونی (Runes) است. کارشناسان احتمال می‌دهند نشانه‌های حک‌شده بر آن عبارت «hutu» را نشان دهد، هرچند مفهوم دقیق آن هنوز مشخص نیست. باستان‌شناسان معتقدند این کتیبه ممکن است نام یک شخص، نشان مالکیت تجاری یا مهری برای اعتبارسنجی خلوص فلز باشد.

علاوه بر شمش‌های محلی، سکه‌های موجود در این گنجینه نشان‌دهنده گستره باورنکردنی شبکه ارتباطی وایکینگ‌هاست:

• درهم‌های نقره اسلامی: یادگار پیوندهای بازرگانی اسکاندیناوی با خلافت اسلامی و جاده‌های تجاری شرق.
• سکه‌های آنگلوساکسون: شاهدی بر مراودات و حملات متقابل میان جزایر بریتانیا و قلمرو وایکینگ‌ها.

دو سکه پنی نقره آنگلوساکسون که در ضرابخانه ادوارد بزرگ (Edward the Elder)، پادشاه انگلستان (دوران حکومت: ۸۹۹ تا ۹۲۴ میلادی) ضرب شده‌اند، سرنخ زمانی مهمی به باستان‌شناسان داده‌اند؛ زیرا دفن گنجینه الزاماً باید پس از ورود این سکه‌ها به چرخه تبادلات مالی انجام گرفته باشد.

پیشینه باستانی ریبیلد و سرنوشت حقوقی گنجینه

این نخستین بار نیست که منطقه‌ ریبیلد چنین ثروتی را در دل خود آشکار می‌کند. در سال ۱۹۷۱ میلادی نیز گنجینه‌ای متعلق به سده دهم شامل حدود چهار کیلوگرم شمش و زیورآلات خردشده نقره در همین حوالی کشف شده بود. تمرکز چنین محوطه‌هایی در شمال یوتلاند ثابت می‌کند که این منطقه یک کانون ثروت و بارانداز ارتباطی پررونق متصل به دریای بالتیک، بریتانیا، اروپای غربی و جهان اسلام بوده است.

بر اساس قوانین میراث ملی دانمارک، این گنجینه تحت عنوان دانیفه (Danefæ – اموال باستانی متعلق به دولت) طبقه‌بندی شده و تحویل موزه ملی دانمارک خواهد شد. یابنده اثر نیز پاداشی معادل ارزش مادی نقره و پاداش ویژه کشف دریافت می‌کند. موزه نوردجیسکه در نظر دارد این مجموعه شگفت‌انگیز را در آینده در موزه وایکینگ فیرکات (Fyrkat) در کنار گنجینه زرین رولد (Rold gold treasure) به نمایش عمومی بگذارد.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

کشف گنجینه ۱۸.۵ کیلوگرمی ریبیلد نه تنها نقطه‌عطفی در تاریخ باستان‌شناسی دانمارک است، بلکه بینشی عمیق از ماهیت واقعی اقتصاد وزنی عصر وایکینگ‌ها و سازمان‌یافتگی شبکه‌های تجاری قرون وسطی اولیه پیش روی پژوهشگران می‌گذارد؛ اقتصادی پویا که در آن شمش‌های نشانه‌گذاری‌شده و درهم‌های شرقی در قالب یک واحد پولی استاندارد شده بر پایه وزن نقره دادوستد می‌شدند.