کشف مقبره باشکوه مقام عالی رتبه دربار فرعون و صدها مجسمه اوشابتی

محوطه تاریخی سقاره بار دیگر در کانون توجه باستان‌شناسی جهان قرار گرفت. هیئت کاوش مشترک مصر و فرانسه در جریان تازه‌ترین پژوهش‌های میدانی خود در گورستان کهن بوباستیون، موفق به کشف آرامگاهی دست‌نخورده از دوره پادشاهی کهن (Old Kingdom) و مجموعه‌ای بی‌نظیر از اشیای تدفینی شدند. این یافته ارزشمند شامل مقبره یکی از صاحب‌منصبان برجسته دربار، شبکه‌ای گسترده از چاه‌های تدفینی متصل‌به‌هم، تابوت‌دان‌های سنگی مهروموم‌شده و بیش از ۱۰۰ مجسمه آیینی اوشبتی است که پرده از جزئیات نوینی درباره ساختار دیوان‌سالاری و سنت‌های پس از مرگ در مصر باستان برمی‌دارد.

کشف آرامگاه «سخنتیو-پتاح»؛ دیوان‌سالار بلندپایه دودمان پنجم

در جریان کاوش‌های علمی در بخش غربی گورستان بوباستیون (Bubasteion) در سقاره، باستان‌شناسان بقایای سازه آرامگاهی باشکوهی متعلق به یکی از دولتمردان برجسته پادشاهی کهن به نام سخنتیو-پتاح (Sekhentyu-Ptah) را از زیر لایه‌های شن و خاک بیرون کشیدند. بررسی‌های تاریخی و سبک‌شناختی اولیه، تاریخ‌گذاری این بنا را به اواخر دودمان پنجم یا اوایل دودمان ششم مصر باستان (حدود ۲۴۰۰ پیش از میلاد) نسبت می‌دهد.

این مجموعه تدفینی دربرگیرنده یک نمازخانه تدفینی (Funerary Chapel) با دیوارهای سنگی تراش‌خورده است که در کانون آن، یک «درب کاذب» (False Door) یادمانی از جنس سنگ آهک مرغوب به چشم می‌خورد. این اثر پس از گذشت هزاره‌ها همچنان در جایگاه اصلی خود کاملاً استوار و پایدار مانده است. در باورهای تدفینی مصریان کهن، درب کاذب صرفاً عنصری تزیینی نبود، بلکه درگاهی رمزی و نمادین میان جهان مادی زندگان و اقلیم ابدی درگذشتگان به شمار می‌رفت تا روان متوفی (کا – Ka) بتواند آزادانه میان دو جهان گذر کرده و از نذورات اهدایی بهره‌مند شود.

کتیبه‌های هیروگلیف و جایگاه درباری متوفی

در مجاورت این درب کاذب، مجموعه‌ای از ظروف و ملزومات آیینی از سنگ رخام سفید (آلاباستر مصری) کشف شد. این ادوات شامل میز پیشکشی مدور، دیسک‌های ویژه نذورات، کوزه‌های روغن‌های مقدس و حوضچه‌های تطهیر آیینی هستند. ظرافت در تراش این سنگ‌ها و کیفیت پرداخت آن‌ها نشان‌دهنده دسترسی متوفی به برترین کارگاه‌های سلطنتی آن دوران است.

بر سطح دیواره‌ها و ظروف مرمرین، کتیبه‌هایی مفصل با خط هیروگلیف اصیل حکاکی شده که القاب رسمی و مدارج اداری سخنتیو-پتاح را بازگو می‌کند:

• پیشکار ارشد سلطنتی (Royal Chamberlain)
• ناظر عالی پروژه‌های ساختمانی پادشاه (Supervisor of the King’s Works)
• امانت‌دار و سرپرست اسناد محرمانه دربار (Supervisor of Royal Documents)
• کاهن ویژه ماعت؛ ایزدبانوی عدالت و راستی (Priest of the Goddess Maat)
• رئیس دیوان کاتبان سلطنتی (Supervisor of the Scribes)

تعدد و تنوع این عناوین بیانگر نفوذ گسترده و جایگاه کلیدی او در هدایت امور عمرانی، اداری و مذهبی پایتخت باستانی ممفیس بوده است.

شبکه‌ای پیچیده از چاه‌های تدفینی و کارتونیج‌های رنگین

کاوشگران در امتداد سازه اصلی، شبکه‌ای تودرتو از چاه‌های تدفینی عمودی را ثبت کردند که در عمق صخره‌های آهکی حفر شده و از طریق دهلیزهای زیرزمینی به یکدیگر متصل می‌شوند. بررسی ساختار این چاه‌ها نشان می‌دهد که این فضاها در دوره‌های متأخرتر (Late Period) و حتی عصر بطلمیوسی دستخوش بازاستفاده و توسعه معماری قرار گرفته‌اند.

درون این اتاقک‌های تدفینی زیرزمینی، بقایای تدفین‌های انسانی متعددی شناسایی شد. این تدفین‌ها با لایه‌هایی از کارتونیج‌های رنگارنگ (Cartonnage – پوشش‌های تدفینی متشکل از کتان، گچ و صمغ با نقوش اساطیری) همراه بودند که علی‌رغم گذر زمان، بخشی از رنگدانه‌های معدنی لاجوردی، سرخ و طلایی آن‌ها به طرز چشمگیری حفظ شده است.

بیش از ۱۰۰ مجسمه اوشبتی از جنس فاینس لعاب‌دار

یکی از چشمگیرترین دستاوردهای این فصل کاوش، گردآوری مجموعه‌ای متشکل از بیش از ۱۰۰ تندیس کوچک تدفینی معروف به اوشبتی (Ushabti) از جنس سفال لعاب‌دار فیروزه‌ای و لاجوردی (Egyptian Faience) است. این مجسمه‌ها که به شکلی فشرده در کنار تدفین‌ها چیده شده بودند، ابزارها و نمادهای کشاورزی مانند داس و بیل را در دست دارند.

در الهیات کهن مصر، جهان زیرین یا قلمرو اوزیریس (دوات – Duat) بستری برای ادامه حیات تلقی می‌شد که در آن مردگان موظف به انجام امور روزمره و زراعی بودند. کارکرد جادویی مجسمه‌های اوشبتی این بود که با دمیده شدن کلام مقدس کاتبان، به عنوان خادمان جانشین عمل کنند و به جای فرد متوفی به درخواست‌های ایزدان برای حفر کانال‌ها و کشت زمین‌های ابدی پاسخ دهند.

تابوت‌دان‌های سنگی پلمپ شده و تندیس شاهین مقدس

در ژرفای یکی از چاه‌های تدفینی، باستان‌شناسان با سه تابوت‌دان سنگی یکپارچه و کاملاً مهروموم‌شده روبه‌رو شدند که از گزند دستبرد غارتگران مقابر در امان مانده‌اند. درپوش‌های سنگین این تابوت‌ها هنوز با ملاط باستانی محکم شده است. انجام آزمایش‌های پرتونگاری و سی‌تی‌اسکن بر روی این تابوت‌های دست‌نخورده، داده‌های بی‌سابقه‌ای پیرامون تکنیک‌های مومیایی‌سازی، بیوآرکئولوژی و شرایط زیستی صاحب مقبره فراهم خواهد آورد.

علاوه بر تابوت‌ها، یک تندیس چوبی با کنده‌کاری ظریف از شاهین (نماد قدسی ایزد حوروس) با چشمان سرمه‌کشیده، همراه با مجموعه‌ای از کوزه‌های سفالی تدفینی سالم کشف شد. شواهد نشان می‌دهد اگرچه برخی بخش‌های فوقانی گورستان در طول سده‌های متمادی دچار فرسایش و نفوذ سارقان عتیقه در دوران باستان شده بود، اما ساختار کلی بخش‌های عمیق‌تر از سطح دست‌نخورده باقی مانده است.

تداوم تاریخی و کاربری هزارساله گورستان بوباستیون

محوطه بوباستیون به عنوان یکی از مهم‌ترین بخش‌های فلات سقاره، خاستگاه پرستش ایزدبانوی گربه‌سان «باستت» (Bastet) به شمار می‌رود. یافته‌های تازه به روشنی اثبات می‌کند که این منطقه نه‌تنها در عصر طلایی اهرام و دوره پادشاهی کهن کانون تدفین اشراف و کاتبان عالی‌رتبه بوده، بلکه برای بیش از دو هزار سال پس از آن نیز به عنوان محوطه‌ای مقدس مورد استفاده مجدد، بهسازی معماری و تدفین نسل‌های پیاپی قرار گرفته است.

وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر اعلام کرده است که مراحل پاک‌سازی، حفاظت اضطراری، تثبیت ساختارهای معماری و مستندنگاری سه‌بعدی این یافته‌ها در دست اجراست و شواهد زمین‌باستان‌شناسی نشان از احتمال کشف آرامگاه‌های وابسته دیگری در مجاورت این بنا دارد.

نتیجه گیری

کشف مقبره سخنتیو-پتاح در سقاره نشان می‌دهد که این گورستان باستانی هنوز ناگفته‌های بسیاری از تمدن دره نیل را در سینه پنهان دارد. این پژوهش نه تنها پرتو جدیدی بر ساختار اداری و مناصب دولتی دوره پادشاهی کهن می‌تاباند، بلکه با ارائه داده‌های دست اول از تابوت‌های مهروموم‌شده و اشیای آیینی نفیس، شناخت ما را از استمرار سنت‌های تدفینی و تحول باورهای دینی در گذر هزاره‌ها به طور بنیادین عمیق‌تر می‌سازد.