اولین موزه جهان را چه کسی تأسیس کرد؟

وقتی سخن از پیدایش موزه‌ها به میان می‌آید، ذهن اغلب ما به گالری‌های رنسانس ایتالیا یا تالارهای اشرافی قرن هجدهم اروپا معطوف می‌شود. اما کاوش‌های باستان‌شناسی روایتی شگفت‌انگیزتر را آشکار می‌کنند: نخستین موزه جهان حدود ۲۵۰۰ سال پیش در دل تمدن بین‌النهرین و به دست زنی دانشمند و پیشگام به نام «انیگالدی-نانا» پایه‌گذاری شد؛ مجموعه‌ای با برچسب‌های راهنما، سیستم مرمت اشیاء و رویکردی کاملاً آموزشی که پایه‌های موزه‌داری نوین را بنا نهاد.

موزه‌ای در سایه زیگورات باشکوه اور

در حدود سال ۵۳۰ پیش از میلاد، در محوطه معبد و در سایه زیگورات باستانی اور (واقع در نزدیکی ناصریه در جنوب عراق امروزی)، فضایی عطرآگین به بوی سفال پخته و بخور مقدس برپا بود. در این مکان، انیگالدی-نانا (Ennigaldi-Nanna)، شاهزاده بابلی و کاهن اعظم خدای ماه (سین/نانا)، دست به اقدامی بی‌سابقه زد: گردآوری مجموعه‌ای از آثار تاریخی که حتی در روزگار خود او نیز کهن و باستانی به شمار می‌رفتند.

هدف این شاهزاده تنها انباشتن اشیاء زینتی نبود؛ او داستان‌ها و روایت‌های تاریخی را گردآوری و سازمان‌دهی می‌کرد. کتیبه‌ها، تندیس‌های سلطنتی و الواح پی‌بنای پادشاهان کهن که از شهرهای باستانی‌تر بین‌النهرین جمع‌آوری شده بودند، با نظمی مشخص و موضوعی در کنار یکدیگر چیده شدند؛ درست همان الگویی که امروزه در گالری‌ها و موزه‌های مدرن می‌بینیم.

کشف برچسب‌های باستانی؛ چطور متوجه شدیم اینجا یک موزه بوده است؟

در سال ۱۹۲۵ میلادی، باستان‌شناس مشهور بریتانیایی، سر لئونارد وولی (Sir Leonard Woolley)، در حین کاوش در محوطه شهر باستانی اور به اتاق‌هایی برخورد که ساختاری بسیار متفاوت داشتند. آنچه این کشف را خارق‌العاده کرد، فقط خود اشیاء نبودند، بلکه «برچسب‌ها و راهنماهای اشیاء» بودند.

این برچسب‌ها، استوانه‌ها و قطعات سفالی پخته‌شده‌ای بودند که به زبان‌های مختلف—از جمله سومری کهن—توضیحاتی درباره خاستگاه، قدمت و ماهیت هر شیء ارائه می‌دادند. یکی از این استوانه‌های سفالی هم‌اکنون در موزه بریتانیا (British Museum) نگهداری می‌شود و گواهی زنده بر نخستین نمونه «فراداده» (Metadata) در تاریخ بشر است.

وجود این برچسب‌ها ثابت کرد که مخاطب و بازدیدکننده برای مؤسس این موزه اهمیت حیاتی داشته است. بازدیدکنندگان رها نمی‌شدند تا تنها با حدس و گمان به اشیاء نگاه کنند؛ بلکه به کمک راهنماها و توضیحات چندزبانه، روایت پیوسته و هویت تاریخی تمدن خود را درک می‌کردند.

آیا واقعاً می‌توان این مجموعه را یک «موزه واقعی» دانست؟

شاید این پرسش پیش بیاید که آیا اطلاق واژه «موزه» به این مکان، یک برداشت امروزی و نادرست نیست؟ بررسی معیارهای علمی نشان می‌دهد پاسخ منفی است؛ این مکان بی‌تردید یک موزه واقعی بوده است:

• گردآوری هدفمند از دوره‌های مختلف: اشیاء متعلق به سده‌ها و هزاره‌های گوناگون بودند و انتخاب آن‌ها کاملاً آگاهانه و با هدف نمایش گذر زمان انجام شده بود.
• مرمت و حفاظت: شواهد نشان می‌دهد اهالی بین‌النهرین قرن‌ها پیش از رنسانس، اصول نگهداری، بایگانی و مرمت آثار کهن را اجرا می‌کردند.
• بازخوانی و پژوهش مداوم: متون برچسب‌ها کپی‌های علمی دقیقی از نوشته‌های کاتبان سده‌های پیشین بودند؛ اطلاعات از نسلی به نسل دیگر منتقل، بازخوانی و با دانش روز بازتعریف می‌شدند.

انیگالدی-نانا؛ زنی که سرآغاز تاریخ موزه‌ داری شد

انیگالدی دختر نبونید (Nabonidus)، واپسین پادشاه امپراتوری بابل نو بود؛ پادشاهی که خود به علاقه‌مندی شدید به تاریخ و کاوش‌های کهن شهرت داشت. با این حال، ابتکار انیگالدی در خلق روایتی منسجم با برچسب‌های راهنما، طبقه‌بندی آموزشی و ایجاد ارتباط فکری با مخاطب، یک جهش فکری ماندگار در تاریخ علم است.

قرار گرفتن یک زن در سرآغاز تاریخ موزه‌داری، روایات سنتی را دگرگون می‌کند و نشان می‌دهد زنان نه صرفاً موضوع تاریخ، بلکه شکل‌دهنده و راوی دانش بوده‌اند. سرآغاز موزه‌ها در ایتالیای قرن پانزدهم میلادی رقم نخورد، بلکه در جنوب بین‌النهرین و به دست کاهن‌بانویی آغاز شد که می‌دانست اشیاء تاریخی تنها زمانی روح می‌گیرند که معنا و داستان آن‌ها برای مردم شرح داده شود.

امروز هرگاه وارد یک موزه می‌شوید و کتیبه یا برچسب راهنمای زیر یک شیء را می‌خوانید، در امتداد مسیری گام برمی‌دارید که نخستین‌بار ۲۵۰۰ سال پیش در شهر باستانی اور بر لوح‌های گلی حک شد: گردآوری آنچه ارزشمند است، توضیح شفاف آن، و پیوند دادن مخاطب با امتداد تاریخ.