رمزگشایی از نقوش هندسی روی سر پیکان های ۹ هزار ساله

یافته‌های جدید باستان‌ شناسان بر روی سرپیکان‌های شیشه آتشفشانی (ابسیدین) متعلق به ۹ هزار سال پیش در آناتولی مرکزی، از سنتی نادر در حکاکی الگوهای هندسی پرده برداشته است؛ نشانه‌هایی عامدانه که کارکرد و پیام نمادین آن‌ها همچنان یکی از رازهای دوران نوسنگی به شمار می‌رود.

کشف نقوش مرموز در محوطه «تپه‌جیک-چیفتلیک»

پژوهشی نوین به سرپرستی دکتر آلیس وینه (Alice Vinet) بر روی سرپیکان‌های محوطه نوسنگی تپه‌جیک-چیفتلیک (Tepecik-Çiftlik) واقع در استان نیگده (منطقه کاپادوکیه ترکیه) نشان می‌دهد که از میان ۷۴۰ سرپیکان شناسایی‌شده در این محوطه، تنها ۱۲ نمونه دارای خطوط و نقوش هندسی کنده‌کاری‌شده هستند.

بیشتر این مصنوعات متعلق به بازه زمانی حدود ۶۸۰۰ تا ۶۱۰۰ پیش از میلاد هستند و یک نمونه نیز از لایه‌ای با قدمت تقریبی ۷۱۰۰ تا ۷۰۰۰ پیش از میلاد به دست آمده است.

این محوطه باستانی در نزدیکی منابع غنی و مشهور سنگ ابسیدین در کوه‌های «گولوداغ» (Göllüdağ) و «ننزی داغ» (Nenezi Dağ) قرار دارد؛ موادی آتشفشانی که در دوران پیش‌ازتاریخ دست‌مایه ساخت ابزارهای برنده و صادرات گسترده در منطقه بودند.

از صلیب تا مربع‌های تکرارشونده: تنوع نقوش

بررسی‌های میکروسکوپی نشان داده است که این نقوش تصادفی یا حاصل سایش‌های پس از دفن نیستند، بلکه سازندگان با استفاده از ابزارهای سخت‌تر مانند سنگ چخماق (Flint) خطوط را به‌صورت کاملاً عمدی و گاه با ۲ تا ۳ بار تکرار برش عمیق ایجاد کرده‌اند.

طرح‌های شناسایی‌شده تنوع چشمگیری دارند و شامل موارد زیر هستند:

• خطوط متقاطع و صلیب‌مانند
• الگوهای V شکل و زیگزاگ (شِورون)
• مستطیل‌ها و الگوهای شبیه به مربع
• خطوط موج‌دار که در نزدیکی نوک پیکان به هم می‌رسند

در یکی از پیچیده‌ترین نمونه‌ها، یک سرپیکان حامل سه مربع متصل‌به‌هم است که برای اجرای آن حداقل ۲۰ برش مجزا بر روی سطح صیقلی ابسیدین ثبت شده است.

با این حال، هیچ‌کدام از ۱۲ طرح کاملاً مشابه یکدیگر نیستند و هیچ نشانه‌ای از شباهت آن‌ها به نقوش انسانی، حیوانی یا مهرهای استامپی و سفال‌های همان دوران یافت نشده است؛ امری که نشان می‌دهد این علائم بخشی از یک خط اولیه یا سامانه نشانه‌ای استاندارد نبوده‌اند.

علامت شکارچیان، نشان هویت یا باورهای آیینی؟

پژوهشگران در پی کشف هدف پشت این نشانه‌ها چندین فرضیه را بررسی کرده‌اند:

1. علامت مالکیت شکارچی (Hunter Marks): یک فرضیه کهن بیان می‌کند شکارچیان برای اثبات این‌که صید توسط چه کسی شکار شده، پیکان‌های خود را علامت‌گذاری می‌کردند. با این حال، به دلیل بسیار نادر بودن این پیکان‌ها (تنها ۱۲ عدد از میان صدها پیکان) اثبات این فرضیه دشوار است.
2. کاربرد نمادین یا جادویی: ممکن است این علائم جنبه طلسم حفاظتی برای موفقیت در نبرد یا شکار داشته باشند.
3. هویت فردی و جایگاه اجتماعی: تفکیک ابزار شخصی یا ارتباط با گروهی خاص.

جالب توجه است که این سرپیکان‌های نقش‌دار بر خلاف انتظار، در گورها یا اماکن تشریفاتی مذهبی یافت نشده‌اند، بلکه در لایه‌های عادی سکونتگاهی و در کنار سایر ابزارهای روزمره قرار داشتند. همچنین آزمایش‌ها و ردّ شکستگی نشان می‌دهد دست‌کم برخی از آن‌ها واقعاً به عنوان پرتابه در شکار یا نبرد پرتاب شده‌اند.

سنتی نادر که بیش از ۱۰۰۰ سال دوام آورد

تاکنون در سراسر آناتولی مرکزی (در محوطه‌هایی همچون چاتال‌هویوک، جان‌حسن ۳، سیرچالی‌تپه و کومورجو-کاله‌تپه) تنها ۵۴ سرپیکان حکاکی‌شده کشف شده است.

با وجود اینکه ابسیدین کاپادوکیه به مناطقی بسیار دورتر تا شام (Levant) صادر می‌شد، سنت حکاکی روی پیکان‌ها منحصراً در محدوده آناتولی مرکزی باقی ماند و بیش از هزار سال دوام آورد؛ سنتی بومی که هرچند ترجمه‌ای برای نقوش آن در دست نیست، اما دریچه‌ای شگفت‌انگیز به ذهنیت، ادراک بصری و مهارت انسان عصر نوسنگی می‌گشاید.