بیوگرافی کامل استاد اسماعیل یغمایی از کودکی تا درگذشت

استاد اسماعیل یغمایی (احسان یغمایی)، یکی از آخرین بازماندگان نسل طلایی باستان‌شناسی میدانی ایران در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ خورشیدی بود. او که نزدیک به شش دهه از عمر خود را وقف بیرون کشیدن رازهای تمدن ایران از دل خاک کرد، فرزند خلف حبیب یغمایی، ادیب بزرگ معاصر بود. یغمایی با کاوش‌های جنجالی خود در کاخ بردک‌ سیاه بوشهر و فرضیه جدیدش درباره خاستگاه هخامنشیان، نام خود را در تاریخ باستان‌شناسی ایران جاودانه کرد. در این مقاله، نگاهی جامع به زندگی، کارنامه علمی، کتاب‌ها و روزهای پایانی زندگی این استاد دلسوز خواهیم داشت.

دوران کودکی و اصالت خانوادگی؛ ریشه در کویر، نمو در پایتخت

اسماعیل یغمایی (که به نام احسان یغمایی نیز شناخته می‌شد) در ۲۷ شهریور ۱۳۲۰ در تهران چشم به جهان گشود. او در خانواده‌ای اصیل و اهل فرهنگ رشد یافت؛ پدرش حبیب یغمایی، جریده‌نگار، شاعر و محقق نامدار ایرانی و مدیر مجله مشهور «یغما» بود. اصالت خانوادگی آن‌ها به منطقه «خور» در شهرستان خور و بیابانک استان اصفهان بازمی‌گشت.

رشد در فضای فرهنگی خانه پدر، ذوق جستجوگری را از همان کودکی در اسماعیل زنده کرد. او دوران ابتدایی و دبیرستان خود را در مدرسه «۱۵ بهمن» تهران سپری نمود و در سال ۱۳۳۹ موفق به اخذ مدرک دیپلم شد.

تحصیلات دانشگاهی؛ ورود به دنیای کشف گذشته‌ها

یغمایی پس از اتمام دوره دبیرستان، به دلیل علاقه وافر به تاریخ و هنر، وارد دانشکده باستان‌شناسی و هنر دانشگاه تهران شد. او تحصیلات خود را در این رشته با جدیت ادامه داد و در سال ۱۳۵۴ (برخی منابع ۱۳۷۵ میلادی/۱۳۵۴ خورشیدی) با ارائه پایان‌نامه خود، مدرک کارشناسی ارشد (فوق‌لیسانس) باستان‌شناسی را از دانشگاه تهران دریافت کرد.

کارنامه حرفه‌ای و کاوش‌های میدانی شاخص

مسیر شغلی استاد یغمایی از اردیبهشت سال ۱۳۴۶ با استخدام به عنوان کارشناس در «اداره کل باستان‌شناسی و فرهنگ عامه» (وزارت فرهنگ و هنر وقت) به طور رسمی آغاز شد. او خیلی زود به یکی از کلیدی‌ترین سرپرستان کاوش‌های میدانی در سراسر ایران تبدیل شد.

بخش مهمی از شناسنامه علمی باستان‌شناسی ایران، ردپای حضور و تلاش‌های اسماعیل یغمایی را در خود دارد:

• کاوش در کاخ بردک‌سیاه بوشهر: مهم‌ترین و جنجالی‌ترین بخش کارنامه اوست. او با کاوش در این محوطه هخامنشی در دشتستان بوشهر، فرضیه جدیدی مطرح کرد که خاستگاه راستین و اولیه هخامنشیان را بر خلاف تصورات سنتی، به این منطقه پیوند می‌داد.
• شهر پانزدهم شوش: کاوش‌های دقیق او در لایه‌های دوره عیلام میانی در شوش، نتایج درخشانی به همراه داشت.
• حضور در محوطه‌های کلیدی ایران: او علاوه بر شوش، در هیئت‌های کاوش محوطه‌های بزرگی همچون شهر سوخته، هفت‌تپه خوزستان، تپه چغاگاوانه اسلام‌آباد غرب، مرودشت، کنگاور، دشت قزوین و تپه‌های باستانی کردستان و بوکان (مانند قلایچی) حضوری فعال داشت.

بازنشستگی اجباری: در تاریخ ۱۱ بهمن ۱۳۷۴، استاد یغمایی در جریانی عجیب از سازمان میراث فرهنگی کشور به صورت اجباری بازنشسته شد؛ اما این اتفاق هرگز او را از تحقیق و نوشتن بازنداشت. او در سال‌های بعد با فرهنگستان زبان و ادب فارسی و دانشگاه‌های مختلف (از جمله دانشگاه آزاد کازرون) همکاری داشت.

آثار و کتاب‌های ماندگار

استاد یغمایی باستان‌شناسی قلم‌به‌دست بود که آموخته‌ها و یافته‌های میدانی خود را با ادبیاتی روان و گاه داستانی به رشته تحریر درآورد. مهم‌ترین کتاب‌های منتشر شده از او عبارتند از:

۱. شوش؛ شهر پانزدهم: گزارش و پژوهش باستان‌شناسی در دوره عیلام میانی.

۲. کاخ بردک‌سیاه: تبیین فرضیه خاستگاه هخامنشیان.

۳. گیسوان هزارساله: کتابی جذاب که گوشه‌هایی از خاطرات، سختی‌ها و شیرینی‌های سفرهای باستان‌شناسی او را روایت می‌کند.

۴. کتیبه خون: مربوط به آثار کشف‌شده از محوطه قلایچی بوکان.

۵. وقتی که بچه بودم: کتابی در حوزه زندگی‌نامه و خاطرات کودکی.

غیرت بر میراث وطن؛ تصویری که نماد شد

در سال‌های پایانی زندگی، تصاویری اشک‌بار و دردمندانه از استاد اسماعیل یغمایی در فضای مجازی دست‌به‌دست شد که قلب بسیاری از دوست‌داران ایران را فشرد. او پس از سال‌ها به محوطه باستانی ارجان (ارجان) در خوزستان بازگشته بود و وقتی دید این محوطه مهم عیلامی تخریب و به پارک تبدیل شده است، نتوانست جلوی گریه خود را بگیرد. این ویدیو و قاب غمگین، او را به نماد غیرت، تعهد و دلسوزیِ باستان‌شناسان واقعی برای میراث فرهنگی کشور تبدیل کرد.

روزهای پایانی و درگذشت

استاد اسماعیل یغمایی پس از نزدیک به ۶ دهه تلاش بی‌وقفه برای تاریخ ایران، در اواسط تیرماه سال ۱۴۰۵ بر اثر عارضه سکته مغزی در بیمارستان پارس تهران بستری شد و به کما رفت. متأسفانه تلاش پزشکان به نتیجه نرسید و این باستان‌شناس نام‌آور و دلسوز در صبح روز یکشنبه ۲۸ تیرماه ۱۴۰۵ در سن ۸۵ سالگی چشم از جهان فروبست تا جامعه علمی و میراث فرهنگی ایران یکی از بزرگ‌ترین حامیان خود را از دست بدهد.

یادش گرامی و نامش در برگ‌های تاریخ ایران جاودان باد.

برای درک عمق دغدغه و عشق این استاد به خاک ایران، می‌توانید ویدیو گریه دردمندانه اسماعیل یغمایی بر ویرانه‌های محوطه باستانی ارجان را تماشا کنید که به خوبی نشان می‌دهد او چطور تمام قد در صیانت از تاریخ این مرز و بوم ایستادگی کرد.

مجله اینترنتی باستان شناس این ضایعه بزرگ را به خانواده ایشان و جامعه باستان شناسی و همه ایران دوستان تسلیت می گوید.

سوالات متداول