باستانشناسان در سواحل دریای بالتیک روسیه، موفق به کشف یک گنجینه کمنظیر شامل ۵۹ سکه درهم نقره اسلامی شدهاند که قدمت آنها به دوران عباسیان و امویان بازمیگردد. نکته هیجانانگیز این کشف برای ما، وجود سکههای منحصربهفرد ضربشده در شهرهای تاریخی ایران یعنی «نیشابور» و «ری» (با نام تاریخی محمدیه) است که نشان میدهد بیش از ۱۲ قرن پیش، بازرگانان ایرانی و سکههای نقره این مرز و بوم، نقشی کلیدی در خطوط تجارت بینالمللی تا دوردستهای اروپا و قلمرو وایکینگها ایفا میکردهاند.
هیئت باستانشناسی «سامبین» وابسته به موسسه باستانشناسی آکادمی علوم روسیه، در جدیدترین کاوشهای خود در نزدیکی کالینینگراد (سواحل دریای بالتیک)، به گنجینهای دست یافته است که تاریخ تجارت شمال اروپا و خاورمیانه را بازنویسی میکند. این گنجینه شامل ۵۹ درهم نقره است که بین سالهای ۷۴۶ تا ۸۱۵ میلادی (اواخر دوره اموی و اوج خلافت عباسی) ضرب شدهاند و مسافتی چند هزار کیلومتری را از قلب ایران، عراق و افغانستان امروزی طی کردهاند تا به یک سکونتگاه کوچک قرونوسطایی در سواحل بالتیک برسند.
کشف گنجینه در یک سکونتگاه بومی پروسی

برخلاف تصور اولیه، این درهمها در یک بندر بزرگ یا مرکز تجاری ثروتمند پیدا نشدهاند، بلکه از یک سکونتگاه روستایی قرونوسطایی به وسعت حدود یک هکتار به دست آمدهاند. باستانشناسان با توجه به سفالهای دستساز و چرخساز کشفشده در این لایه، این سایت را متعلق به «پروسها» (مردمان بالتیک که پیش از فتوحات آلمانیها در این منطقه میزیستند) میدانند. از آنجا که این گنجینه در یک بررسی سیستماتیک پیدا شده، باستانشناسان توانستهاند بافت دقیق باستانشناسی آن را ثبت کنند، که این امر آن را از کشفیات قدیمی و پراکنده متمایز میکند.
درخشش نام نیشابور و ری در کرانههای بالتیک
در میان سکههای کاملِ کشفشده در این گنجینه که بخش اعظم آنها در بغداد (مدینة السلام) ضرب شدهاند، وجود سکههایی از مناطق جغرافیایی ایران باستان توجه محققان را به خود جلب کرده است. به گزارش باستانشناسان، یک سکه کاملاً سالم ضربشده در «نیشابور» (واقع در خراسان بزرگ) و دو سکه نقره دیگر ضربشده در «المحمدیه» (نام تاریخی شهر ری در دوران اسلامی) در این مجموعه به چشم میخورد.
علاوه بر این، در میان قطعات خرد شده سکهها، آثاری از سکههای ضربشده در «مدینت زرنج» (سیستان تاریخی) نیز یافت شده است. این یافتهها اثبات میکند که شاهراههای تجاری ایران در اواخر قرن دوم هجری، نهتنها به پایتخت عباسیان متصل بوده، بلکه از طریق شبکههای رودخانهای و زمینیِ تحت کنترل بازرگانان، به اسکاندیناوی و حوضه دریای بالتیک متصل میشده است.
از آخرین خلیفه اموی تا عصر هارونالرشید
این گنجینه ارزشمند از نظر تاریخی، بازه زمانی بسیار مهمی را پوشش میدهد؛ یعنی سقوط بنیامیه، روی کار آمدن بنیعباس، دوران طلایی هارونالرشید و جنگهای داخلی پس از مرگ او. قدیمیترین سکه این مجموعه، یک درهم اموی متعلق به سال ۷۴۶ میلادی (۱۳۰ هجری قمری) است که در شهر «واسط» عراق و در زمان مروان دوم (آخرین خلیفه اموی) ضرب شده است. بقیه سکهها همگی متعلق به دوران عباسی هستند که بیشترین آنها به دوران خلافت هارونالرشید (۷۸۶ تا ۸۰۹ میلادی) اختصاص دارد؛ زمانی که ایران و بغداد در اوج شکوفایی اقتصادی و علمی قرار داشتند.
چرا سکهها تکه تکه شدهاند؟

باستانشناسان اعلام کردهاند که این گنجینه شامل ۲۹ سکه کامل و ۳۰ سکه نصفشده یا قطعهقطعه است. در آن دوران در شمال و شرق اروپا، درهمهای نقره اسلامی صرفاً به عنوان پول رایج کاربرد نداشتند، بلکه ارزش آنها بر اساس «وزن خالص نقره» سنجیده میشد. معاملهگران برای پرداخت مبالغ کوچکتر، سکههای نقره باکیفیت اسلامی را به دو نیم یا قطعات کوچکتر تقسیم میکردند. همچنین وجود سوراخ روی برخی از این درهمها نشان میدهد که زنان محلی در شمال اروپا از این سکههای شرقی به عنوان آویز و زیورآلات استفاده میکردند.
اهمیت بی سابقه این کشف برای تاریخ ایران و اروپا
اگرچه پیش از این نیز سکههای اسلامی به صورت پراکنده در منطقه کالینینگراد یافت شده بود، اما این نخستین بار است که یک گنجینه به صورت کاملاً علمی، مستند و دستنخورده در بستر باستانشناسی یک سکونتگاه متعلق به قوم «پروسها» (ساکنان بومی پیش از تسلط آلمانیها) کشف میشود.
جدیدترین سکه این گنجینه متعلق به سالهای ۸۱۴-۸۱۵ میلادی است؛ یعنی درست در زمان جنگ داخلی خونین میان امین و مامون (پسران هارونالرشید). سرعت انتقال این سکهها از کارگاههای ضرب سکه در ری و نیشابور به سواحل بالتیک در کمتر از چند سال، سرعت و پویایی شگفتانگیز شبکه تجارت جهانی ایران باستان را در ۱۲۰۰ سال پیش به نمایش میگذارد.

















ارسال دیدگاه